Пораката на еврокомесарката за проширување Марта Кос пред доаѓањето во Скопје не е дипломатски лапсус, ниту обична бриселска формула. Таа е студено потсетување на природата на процесот во кој Македонија е заглавена: Европската Унија бара доверба, исполнување обврски и уставни измени, но не нуди гаранција дека утре нема да се отвори нов спор, ново толкување, нова политичка рампа.

Кос порача дека ниту една земја-кандидат досега не добила, ниту може да добие гаранции дека во пристапниот процес нема да се појави друг билатерален спор. Тоа е вистината на европското проширување, вели таа. За Македонија, пак, тоа е токму јадрото на проблемот: земја што веќе еднаш плати висока политичка и идентитетска цена за да го отвори патот кон ЕУ, сега треба да продолжи по пат на кој никој не ѝ кажува каде точно завршува условувањето.

Кога „довербата“ станува политички ризик

Во европскиот јазик довербата звучи благородно. Во македонското искуство таа звучи посложено. Довербата не е празна морална категорија, туку политички договор што мора да има граници, правила и предвидливост. Кога кандидатот треба да исполнува обврски, а членката има право повторно и повторно да ја поместува рамката, тогаш довербата престанува да биде европска вредност и станува инструмент на асиметрија.

Кос е во право кога вели дека проширувањето на ЕУ функционира преку едногласност, ратификации и политичка волја на земјите-членки. Тоа е институционалната реалност. Но токму таа реалност го прави македонскиот случај посебен. Македонија не бара гаранции затоа што не сака реформи. Бара гаранции затоа што европскиот процес за неа одамна не е само реформи, владеење на правото, јавна администрација и борба против корупцијата. Тој е и простор во кој соседска држава доби можност да внесува историски, јазични и идентитетски прашања во пристапната логика.

На Panoptikum ова прашање веќе беше отворено во анализата „Македонија пред европскиот услов: уставни измени, идентитет и потребата од гаранции“. Денешната порака на Кос не ја затвора таа дилема, туку ја прави појасна: Брисел не е подготвен да вети дека уставните измени ќе бидат последната политичка пречка.

Рамката од 2022. не е технички документ, туку политичка судбина

Во заклучоците на Советот на ЕУ од 18. јули 2022. се наведува дека Македонија треба да ги спроведе уставните измени со цел во Уставот да бидат вклучени граѓаните што живеат во државата и се дел од други народи, како Бугарите. Во истиот документ се вели дека следната меѓувладина конференција ќе се одржи откако Македонија ќе ја исполни таа обврска, во согласност со внатрешните процедури. Тоа може да се прочита на официјалниот документ на Советот на Европската Унија.

Тука започнува македонската дилема. За Брисел тоа е веќе договорена рамка. За Скопје тоа е рамка што отвора прашање: дали по уставните измени ќе следува суштинско отворање на преговорите или само нова фаза во која Бугарија ќе може повторно да ја користи едногласноста за нови барања?

Европската комисија во пакетот за проширување од 2025. повтори дека Македонија треба да ги усвои потребните уставни измени и да продолжи со реформите во владеењето на правото, судството и борбата против корупцијата. Тоа е официјалната линија на Европската комисија. Проблемот е што во македонската јавност тие две теми – реформите и билатералниот услов – повеќе не се доживуваат како еднакво легитимни. Реформите се домашна обврска. Билатералното условување е европски преседан.

Европската Унија ја бара македонската зрелост, но мора да ја покаже и сопствената

Македонија не може вечно да се брани од реформи со аргументот дека е неправедно блокирана. Корупцијата, слабите институции, партизираната администрација и недовербата во судството не се бугарски изум, туку домашна слабост. Тие мора да се поправат без разлика дали Софија ќе биде конструктивна или не.

Но исто така Европската Унија не може вечно да бара од Македонија „европско однесување“, а да ѝ нуди процес во кој неевропски услови можат да се појавуваат како легитимен дел од преговарачката динамика. Ако проширувањето е процес на усогласување со европското право, тогаш идентитетот, јазикот, историската самобитност и духовната меморија не смеат да бидат предмет на дипломатско лицитирање.

Токму затоа барањето за гаранции не мора да се чита како антиевропски рефлекс. Може да се чита како барање за правна и политичка предвидливост. Македонија не бара привилегија. Бара да не биде земја врз која се тестира колку далеку може да оди билатерализацијата на проширувањето.

Брисел ја кажа вистината, Скопје сега мора да ја каже својата

Пораката на Марта Кос е непријатна, но корисна. Таа ја симнува маглата од европската реторика. Нема гаранции. Нема заштитна клаузула која однапред ќе спречи нов спор. Нема политички штит кој ќе ја оневозможи Бугарија или која било друга членка да ја користи логиката на едногласноста.

Тоа значи дека македонската политика повеќе нема луксуз да живее од пароли. Ниту „ЕУ по секоја цена“ е стратегија, ниту „нема уставни измени никогаш“ е доволна државна политика. Потребен е јасен национален документ, со правни услови, дипломатски црвени линии, реформи што ќе се спроведуваат независно од блокадите и отворена јавна расправа за тоа што точно Македонија добива, што ризикува и каде завршува прифатливиот компромис.

Во анализата „Софија ја поместува рамката“ веќе беше поставено клучното прашање: дали европскиот пат на Македонија ќе остане процес на реформи или ќе стане бескрајна проверка на нејзиното постоење. Изјавата на Кос не дава утеха. Но дава јасност. А во политиката, јасноста понекогаш е поважна од уште една дипломатска надеж.

Македонија мора да остане европска земја по вредности, институции и цивилизациска ориентација. Но европскиот пат не смее да биде пат на самооткажување, ниту пат на наивност. Ако гаранции нема, тогаш мора да има стратегија. Ако Брисел не може да ја гарантира крајната предвидливост, Скопје мора да ја изгради сопствената државна предвидливост: трезвена, достоинствена и отпорна на секое ново поместување на рамката.