Полициски службеник ќе може на самото место да му нареди на пријавено лице веднаш да го напушти домот, доколку процената покаже непосредна и сериозна опасност за жртвата или членовите на семејството. Усната наредба ќе важи 48 часа, без оглед на тоа дали лицето е сопственик на домот – едно од клучните решенија во предложените измени на Законот за спречување и заштита од насилство врз жените и семејното насилство.
Измените сè уште не се важечко право и треба да ја поминат собраниската постапка. Тие доаѓаат во момент кога податоците што Министерството за внатрешни работи ги презентираше покажуваат значителен раст на регистрираните пријави и кривични дела поврзани со семејно насилство. Во првите десет месеци од 2026 година биле регистрирани 1.897 пријавени настани, а биле поднесени 1.450 кривични пријави за 1.489 кривични дела.
48 часа во кои полицијата нема да мора да чека судска одлука
Најважната промена е во првите часови по интервенцијата. Според објавените детали од предложените законски измени, полицаецот ќе може да издаде усна наредба за итно отстранување од домот ако при интервенцијата утврди сериозна опасност. Доколку лицето одбие доброволно да го напушти домот, полицијата ќе може да го отстрани.
Предвидено е лицето да ги предаде клучевите или другите средства за заклучување, а наредбата да важи 48 часа. Мерката ќе може да биде изречена и без согласност на жртвата и независно од тоа дали е поднесена или ќе биде поднесена кривична пријава.
Тоа е суштинска промена во логиката на итната заштита: во момент на проценет непосреден ризик, жртвата не би требало да го напушта домот за да биде безбедна, ниту полицијата да чека претходна судска одлука за првично раздвојување на жртвата и пријавениот насилник.
Забрана за приближување и комуникација
Предлогот не завршува со физичкото отстранување од домот. Полицијата ќе може да изрече и забрана за приближување до жртвата и членовите на нејзиното семејство, како и забрана за комуникација со нив. Предвиденото заштитно растојание е 100 метри од местата каде што жртвата живее, работи, се образува, престојува под заштита или вообичаено се движи. Усната наредба потоа треба да биде преточена во писмена. Според предлогот, полицаецот ќе има рок од шест часа да му ја достави писмената наредба на лицето, а надлежниот центар за социјална работа и судот веднаш ќе бидат известени. Жртвата треба да добие писмено известување во рок од осум часа.
Потоа започнува судската контрола. МВР ќе доставува предлог за продолжување на мерката заедно со полицискиот извештај и процената на ризикот, а судот би требало да одлучи во рок од десет часа од приемот на документацијата, без одржување рочиште. Продолжената мерка ќе може да трае до 30 дена.
163 мерки притвор во 2026. година
Законската интервенција се предлага во година во која полициските податоци покажуваат значително поголем обем на постапување. На брифингот во МВР било соопштено дека во првите десет месеци се регистрирани 1.897 настани поврзани со семејно насилство, наспроти 1.125 во истиот период во 2025. година – раст од над 70%.
Во истиот период биле поднесени 1.450 кривични пријави за 1.489 кривични дела, што е зголемување од околу 50 проценти. Според податоците презентирани на брифингот, биле изречени и 163 мерки притвор, наспроти 44 во претходната година.
МВР растот на регистрираните случаи делумно го поврзува со поголемото пријавување и со законските промени по кои за определени кривични дела поврзани со семејно насилство полицијата и другите надлежни органи можат да постапуваат по службена должност, без постапката да зависи исклучиво од натамошната волја на жртвата.
Жените остануваат најчесто евидентирани жртви. Panoptikum неодамна објави дека во првите 9 месеци од годинава биле евидентирани 1.433 жртви, од кои 1.144 жени. Тогаш биле регистрирани 1.337 кривични дела и дополнителни 3.869 поплаки поврзани со семејно насилство за кои не била поднесена кривична пријава.
Електронски алки – најавена можност, а не мерка што веќе се применува
Друг дел од предложеното решение е воведување електронско следење. Министерот за внатрешни работи Панче Тошковски најави можност за употреба на електронски алки во граѓанска постапка, но практичниот модел, финансирањето и техничките услови допрва треба да бидат разработени.
Затоа електронските алки во моментов не треба да се претставуваат како систем што веќе функционира. Станува збор за предложен механизам што треба законски и технички да се уреди. Според информациите објавени за предлогот, по донесувањето се предвидува период од шест месеци за подготовка на подзаконските акти и обука на полициските службеници.
Panoptikum веќе пишуваше за можноста електронските алки да се користат како дополнителен механизам за заштита. Нивната вредност не е во самиот уред, туку во системот зад него – кој го следи сигналот, колку брзо се утврдува прекршувањето на забраната и колку време ѝ е потребно на полицијата да интервенира.
Законот го менува првиот одговор – спроведувањето ќе биде вистинскиот тест
Македонија веќе има законски механизми за итни и привремени мерки за заштита. Според постојната рамка, судот може да определи итна мерка за отстранување на сторителот од домот и забрана за приближување. Новината е можноста првата интервенција да започне веднаш, на терен, со полициска наредба, а судската контрола да следува потоа. Токму тие први часови можат да бидат најчувствителниот дел од еден случај. Кога ризикот е непосреден, правната процедура има вредност само ако може да создаде реална дистанца меѓу жртвата и лицето од кое доаѓа опасноста.
Предложените измени сè уште треба да бидат усвоени во Собранието. Собраниската законодавна постапка предвидува разгледување на предлогот пред тој да стане закон, вклучително и постапка за предлози што се носат по скратена процедура.
Зголеменото пријавување може да значи поголема доверба во институциите и помала подготвеност насилството да се премолчува. Истовремено, бројките покажуваат колку голем товар треба да издржи системот. Затоа вистинската мерка за успехот на измените нема да биде бројот на нови законски одредби, туку дали човек во непосредна опасност ќе добие заштита тогаш кога таа му е најпотребна – во првите минути и часови по пријавата.
