Во само неколку дена Блискиот Исток доби две нови линии на притисок.
Флеш:
Доналд Трамп најави „економски Ден Д“ против Иран и се закани дека цената нема да ја плаќа само Техеран, туку и државите, банките и компаниите што ќе му овозможат економски кислород. Речиси истовремено Израел нападна воена воздухопловна база во Сирија и ѝ порача на Турција дека нема да прифати нејзино воено ширење во зоните што ги смета за закана за сопствената безбедност.
На прв поглед станува збор за две одделни кризи. Во суштина, тие се дел од истата борба за новата архитектура на Блискиот Исток: кој ќе ги контролира трговските патишта, кој ќе поставува безбедносни црвени линии и колку далеку може да оди политиката на принуда пред да произведе нов конфликт наместо отстапка.
Вашингтон ја менува алатката, не и целта
Американскиот претседател Доналд Трамп најави нова фаза од притисокот врз Техеран, нарекувајќи ја „економски Ден Д“. Тој сè уште не прецизирал кои точно нови мерки ќе ги преземе Вашингтон, но пораката е широка: економските партнери на Иран би можеле и самите да се соочат со сериозни последици доколку продолжат да му обезбедуваат финансиски и трговски канали.
Тука е суштинската промена. Класичните санкции се обидуваат да ја отсечат целната држава од одредени пазари. Секундарниот притисок оди чекор понатаму – им поставува избор и на другите држави и компании: продолжете да работите со Иран или ризикувајте последици во односите со најголемата светска економија.
Трамп како потенцијални точки на притисок ги посочи менувачниците, готовинските трансфери, регистрите на бродови, фиктивните компании и шверцот на нафта. Пораката очигледно не е насочена само кон Техеран. Големото прашање е Кина која останува клучен купувач на иранската нафта. Новото санкциско стегање затоа може да стане и тест на американско-кинеските економски односи.
За Иран ова не е нова средина. Земјата со години живее под санкции и веќе ја преживеа политиката на „максимален притисок“ од првиот мандат на Трамп. Разликата денес е што економската пресметка се одвива паралелно со воен конфликт, ограничен извоз на нафта и нарушен сообраќај низ Ормускиот теснец.
Паноптикум на повеќе наврати предупредуваше дека Ормуз одамна не е само регионално безбедносно прашање. Кога се нарушува пловидбата низ теснецот, последиците се пренесуваат врз цените на нафтата, транспортот, индустријата и инфлацијата далеку од Персискиот Залив.
Техеран одговара дека притисокот повторно ќе пропадне
Иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи не покажа дека Техеран е подготвен да ја прифати американската рамка. Во реакцијата тој оцени дека продолжувањето на американската политика ќе донесе нов пораз за САД и дополнително ќе го продлабочи непријателството кон Вашингтон. Тоа не значи дека Иран е нечувствителен на економскиот притисок. Напротив. Војната, блокадата, проблемите со извозот и долгогодишните санкции оставаат сè помал простор за економско маневрирање. Дополнителен удар е прекинот на економските врски од Обединетите Арапски Емирати, кои во последните години беа еден од најважните трговски канали на Техеран.
Сепак, економската болка не е исто што и политичка капитулација. Тоа е проблемот што Вашингтон го носи низ речиси целата иранска криза. Претходните обиди за договор меѓу САД и Иран покажаа дека просторот за преговори постои, но и дека секое примирје останува ранливо кога двете страни бараат резултат што дома може да го претстават како победа.
Колку повеќе Вашингтон ја зголемува економската цена, толку поголем станува и ризикот Техеран да ги користи сопствените адути – пред сè Ормускиот теснец – како средство за притисок врз светската трговија и енергетските пазари.
Во Сирија се исцртува друга црвена линија
Додека американско-иранската пресметка се префрла кон економијата, Израел отвори чувствителна конфронтација со Турција на сириска територија. На 18. август израелски воздушни напади ја погодија базата Абу ал-Духур во северозападна Сирија. Израел тврди дека нападот бил поврзан со можноста таму да бидат распоредени турски сили и дека Анкара претходно била предупредена да не го проширува своето воено присуство.
Бенјамин Нетанјаху јавно потврди дека на Турција ѝ било испратено предупредување. Но израелската верзија не е прифатена од другата страна. Турција соопшти дека немало нејзина воена делегација во Абу ал-Духур пред или за време на нападот, додека Сирија ги осуди израелските удари како нарушување на нејзиниот суверенитет.
Ројтерс објави дека Анкара ги отфрла тврдењата за планирано турско воено распоредување во базата, а Вашингтон се обидува да воспостави механизам за деконфликција меѓу Израел, Турција и Сирија. Самата потреба од таков канал покажува дека ризикот од погрешна проценка повеќе не е само теоретски.
По Асад, празниот простор не остана празен
Овој судир има поширока заднина. По падот на режимот на Башар ал-Асад во декември 2024. година Сирија влезе во нов период на регионално прегрупирање. Израел со години го гледаше иранското воено присуство таму како една од своите главни закани. Денес, кога иранското влијание е значително потиснато, на теренот се појавува друг силен регионален актер – Турција.
Анкара има длабоки политички, безбедносни и воени интереси во Сирија и силни врски со новата власт во Дамаск. Израел, пак, јасно покажува дека нема да прифати нова воена инфраструктура за која смета дека би ја ограничила неговата слобода на дејствување.
Турција, сепак, не е уште еден регионален противник со кој Израел може да ја повтори истата формула. Таа е членка на НАТО, располага со една од најголемите армии во Алијансата и е фактор без кој тешко може да се замисли идниот политички и безбедносен поредок во Сирија. Затоа судирот меѓу израелските и турските интереси има потенцијал да биде многу посложен од уште една размена на остри изјави.
Еден регион, две стратегии на принуда
„Економскиот Ден Д“ против Иран и израелскиот удар врз Абу ал-Духур не се ист настан, но ја следат истата логика: противникот да биде принуден да се повлече пред да стане неопходна поголема конфронтација. Вашингтон се обидува економски да му го стесни просторот на Техеран. Израел со воена сила сака однапред да постави граница за турското ширење во Сирија.
Проблемот е што политиката на принуда функционира само кога другата страна ќе процени дека повлекувањето е поевтино од отпорот. Засега ни Иран ни Турција не испраќаат таков сигнал.
За Македонија ова не е геополитика што останува далеку од секојдневието. Нарушувањето на трговијата низ Ормуз се претвора во повисоки енергетски и транспортни трошоци, а сериозна криза меѓу Израел и Турција би внела дополнителна нестабилност во поширокиот медитерански и евроатлантски простор. Врската меѓу војната, нафтата и светската економија веќе одамна покажува дека географската оддалеченост не значи и економска заштита.
Затоа клучното прашање не е дали денес започнува нова голема војна. Поважно е нешто друго: колку црвени линии може истовремено да се исцртаат на Блискиот Исток пред некоја од нив да биде премината.
