Рацин не е само спомен, туку мерка за времето

Во Велес повторно се отворија Рациновите средби, а со нив и едно старо, незгодно и сè уште живо прашање: зошто Кочо Рацин и денес звучи како да зборува за нас? На отворањето на 63. Рацинови средби академик Катица Ќулавкова ја постави можеби најточната дијагноза за оваа книжевна и општествена упорност: или Рацин е вечен или општеството не се менува многу. Таа потсети дека Рацин се бунтувал со збор, со ум, со знаење и со општествен ангажман.

Тоа не е свечарска фраза, туку суштина на неговото место во македонската култура. Рацин не остана важен затоа што го повторуваме од навика, туку затоа што неговите стихови, есеи, критики и мисли сè уште ја допираат онаа точка каде што човекот се судира со сиромаштијата, неправдата, јазикот, достоинството и молкот. Неговото дело не бара само поклон, туку одговор.

Велес како град на меморија, не како музеј

Рациновите средби не се обична манифестација од културниот календар. Тие се велешка, но и македонска културна обврска. Во градот во кој е роден Коста Апостолов Солев Рацин, неговото име не може да биде сведено на годишен протокол, на пригодна беседа и на награда. Велес со Рацин има посебен однос: тоа е градот што го дал поетот, но и градот што мора постојано да го чита одново, без комоција и без украсна реторика.

Првите Рацинови средби се одржани на 13. јуни 1963. година во киното „11 Октомври“ во Велес, а денес манифестацијата продолжува како еден од најпрепознатливите книжевни и културни настани поврзани со македонската современа литература. Прашањето за нејзиниот статус не е ново: уште во 2025. година беше отворена иницијатива Рациновите средби и Детските Рацинови средби да прераснат во установи од национален карактер, токму поради значењето што го имаат за културната меморија.

Кога една манифестација трае повеќе од шест децении нејзината вредност не се мери само со програмата за една година. Се мери со тоа дали успева да ја зачува врската меѓу книжевноста и јавниот живот. Кај Рацин таа врска никогаш не била декоративна. Тој не пишувал за убавината на зборот од безбедна далечина, туку од просторот каде што зборот станува отпор.

„Бели мугри“ и јазикот како историска сила

Рацин најчесто се препознава преку „Бели мугри“, стихозбирката објавена во 1939. година во Самобор, дело што стана еден од темелните знаци на современата македонска поезија. Но неговото значење не е само книжевно. Тој е дел од онаа генерација што пред војната пишуваше на македонски јазик во време кога самиот јазик беше прашање на културна борба, лична храброст и историско право.

Во „Граматика на македонскиот литературен јазик“ Блаже Конески ја бележи важноста на првите поетски книги во современата македонска литература, меѓу кои и „Бели мугри“ од Коста Рацин, истакнувајќи дека тие одиграле важна улога во процесот на оформување на македонскиот литературен јазик. Конески забележува дека тие книги, пишувани врз централните говори и потпрени врз јазичното богатство на народната поезија, веќе давале основа за идниот литературен јазик.

Затоа Рацин не може да се чита само како поет на социјалната болка. Тој е и поет на јазичната самосвест. Неговата поезија не е само сведоштво за бедата, туку доказ дека македонскиот збор може да ја носи тежината на модерна литература, на политичка мисла и на човечка драма.

Годинашното признание и новото читање на Рацин

Годинашното Рациново признание му припадна на театрологот и театарски режисер Наум Пановски за делото „Коста Солев – смртопис“. Според објавените информации, признанието е доделено во конкуренција на 25 пријавени дела, а за него одлучувало жири во состав: проф. д-р Елизабета Шелева, проф. д-р Лорета Георгиевска-Јаковлева и проф. д-р Марија Ѓорѓиева-Димова.

Овој избор е уреднички значаен и симболички точен. Делото за смртописот на Коста Солев не го враќа Рацин само како биографска фигура, туку како нерешена морална и културна тема. Рацин сè уште не е затворена архива. Тој е отворено прашање за односот меѓу талентот и зависта, меѓу идејата и системот, меѓу поединецот што гледа подалеку и средината што често не знае што да прави со таквите луѓе.

Конкурсот за „Рациново признание“ за 2026. година, објавен од Општина Велес, беше наменет за прозни литературни остварувања на македонски автори објавени меѓу две манифестации. Таа рамка е важна: Рациновото име не се чува само со споменување на минатото, туку со отворање простор за современа македонска книжевност.

Рацин меѓу културната свеченост и општествената совест

Најлесно е Рацин да се претвори во бронза: во споменик, во цитат, во школска лекција, во свечена реченица. Потешко е да се чита како немир. Токму тоа е задачата на Рациновите средби. Тие не треба само да ја потврдуваат традицијата, туку да ја вознемируваат. Зашто Рацин не припаѓа на удобната култура, туку на онаа што прашува кој работи, кој страда, кој молчи, кој зборува и кој има право на достоинство.

Македонската култура често знае да ги слави своите големи имиња откако ќе ги направи безопасни. Со Рацин тоа не смее да се случи. Неговата сила е токму во тоа што не дозволува лесно присвојување. Тој е и поет и мислител и бунтовник и јазична пресвртница. Затоа кога Велес ги отвора Рациновите средби не отвора само фестивал, туку отвора разговор со сопствената културна совест.

Во тој разговор има место и за книжевноста и за историјата и за градот и за младите читатели и за оние што мислат дека поезијата одамна ја изгубила јавната моќ. Рацин покажува дека зборот не ја губи моќта кога времето е тешко. Напротив, тогаш се гледа дали зборот бил само украс или вистинска човечка потреба.

Зошто Рациновите средби сè уште се потребни

Ако Рацин и денес се чита како да е пишуван сега, тоа не е само комплимент за неговата литература. Тоа е и опомена за нашето време. Во свет во кој културата лесно се претвора во настан, а настанот во фотографија, Рациновите средби треба да останат место каде што македонскиот збор се слуша со сериозност, а не со протоколарна учтивост.

Затоа оваа манифестација не смее да биде оставена на случајност, на годишен ентузијазам или на скромни организациски импровизации. Таа носи име што ја надминува локалната рамка. Рацин е велешки по род, македонски по судбина и универзален по прашањата што ги поставува.

Рациновите средби во Велес имаат смисла само ако секоја година нè враќаат кон тоа прашање: дали го читаме Рацин затоа што мораме да го славиме, или затоа што сè уште не сме одговориле на она што тој го видел пред нас?