Глобалниот пазар на храна во август годинава повторно испраќа предупредувачки сигнали: сушите и топлотните бранови во Европа, војните, нарушените трговски правци и поскапите енергенси и ѓубрива го зголемуваат ризикот од нов ценовен притисок врз житарките, овошјето, зеленчукот и млечните производи. Во Македонија тоа сè уште не значи автоматско поскапување на каса – јулската статистика покажува дека храната и безалкохолните пијалаци поевтиниле за 1,1% во однос на јуни, но зад таа моментална слика веќе се гледа друг проблем: растат трошоците на земјоделското производство.
Оттука, прашањето не е дали некоја светска берзанска бројка директно ќе се преслика на цената на лебот во македонскиот маркет. Поважно е колку долго ќе траат сегашните нарушувања и колкав дел од нив домашните производители, преработувачи и трговци ќе можат да го апсорбираат пред повисоките трошоци да стигнат до потрошувачот.
Прогнозата е за суровини, не за сметката во маркет
Основата на новиот бран предупредувања е прогнозата на „Oxford Economics“, според која глобалните цени на храната би можеле да пораснат за 11,8% во 2026. година, а потоа за уште 4,8 проценти во 2027 година. Како што наведува анализата објавена од Euronews Business, најголемиот притисок се очекува кај житарките, овошјето и зеленчукот и кај млечните производи.
Пченицата е меѓу најчувствителните точки. Прогнозата на „Oxford Economics“ е дека нејзината цена во третиот квартал од 2026 година може да биде околу 36% повисока од една година претходно и да достигне околу 6,92 долари за бушел. Причината не е само во приносите. Пченицата е култура со значајна употреба на ѓубрива, а производството истовремено го чувствува растот на цените на горивата, природниот гас и другите инпути.
Сепак, токму тука треба да се направи разликата што лесно се губи во драматичните наслови. Станува збор за берзански и суровински цени, а нивниот раст не се претвора еден спрема еден во поскапување на лебот, тестенините или сирењето. Во малопродажната цена влегуваат залихите, долгорочните договори, транспортот, енергијата, амбалажата, преработката, трговските маржи и домашната понуда.
Европската суша веќе ја менува сликата за жетвата
Климатскиот дел од равенката, за разлика од прогнозите, веќе може да се измери. Европското здружение за трговија со житарки и маслодајни култури Coceral во јули ја намали прогнозата за вкупната жетва на жито во ЕУ и Велика Британија од 295,5 на 286,6 милиони тони. Во 2025. година жетвата изнесувала околу 310 милиони тони. Само прогнозата за обичната пченица беше намалена на 140,8 милиони тони, наспроти 149,8 милиони тони претходната година.
Уште посилен сигнал пристигна на 24. август. Најновиот MARS Bulletin на Заедничкиот истражувачки центар на Европската комисија оценува дека долготрајното суво и жешко време сериозно ги влошило изгледите за летните култури во западна и во голем дел од централна Европа. Прогнозите за приносите кај летните култури се намалени и кај некои од нив се до 14 проценти под петгодишниот просек. Кај зимските житарки, пак, сликата е поумерена – приносите на ниво на ЕУ остануваат околу петгодишниот просек.
Тоа е важна нијанса. Европа не се соочува со еднообразен колапс на земјоделското производство, туку со нерамномерен удар во кој сушата и високите температури посилно ги погодуваат одредени култури и региони. Пазарот, сепак, реагира и на ризикот: кога понудата станува понеизвесна, а енергијата, горивата и ѓубривата поскапуваат, ценовниот притисок може да се прошири и надвор од земјите каде што приносите директно се намалени.
Во Македонија храната во јули поевтини, но земјоделците произведуваат поскапо
Домашните бројки засега не покажуваат дека новиот глобален шок веќе пристигнал на полиците. Според Државниот завод за статистика, вкупната инфлација во јули изнесувала 0,1% во однос на јуни, додека групата храна и безалкохолни пијалаци забележала пад од 1,1%. Во однос на јули 2025. година вкупните трошоци на живот биле повисоки за 2,3 проценти.
Од другата страна на синџирот, сигналот е понепријатен. Индексите на цените во земјоделството за јули покажуваат дека инпутните цени биле за 4,1% повисоки отколку една година претходно, додека аутпутните цени – односно цените што ги добива земјоделското производство – биле за 5,5% пониски.
Тоа создава тесен простор токму таму каде што треба да постои првиот амортизер на надворешниот шок. Ако производителот плаќа повеќе за да произведе, а во исто време добива помалку за производот, неговата можност подолго да ги апсорбира новите трошоци станува ограничена. Во таква средина и релативно мал дополнителен раст на горивото, ѓубривата, транспортот или енергијата може побрзо да се пренесе низ синџирот.
Кои производи се најизложени
Според сегашните прогнози, свежото овошје и зеленчукот можат побрзо да реагираат на климатските нарушувања, бидејќи зависат од тековната сезона и од непосредната понуда. „Oxford Economics“ проценува дека кај свежата храна ефектите од глобалниот шок можат да се појават во потрошувачките цени за два до три месеци. Тоа е глобална проценка, а не календар за Македонија, па октомври или ноември не треба однапред да се прогласуваат за месеци во кои цените задолжително ќе скокнат.
Кај преработената храна преносот обично е побавен. Лебот, тестенините, бисквитите, маслото, сирењето и другите производи зависат од суровини што можат да бидат однапред набавени, од резерви и договорени цени, па шокот може да се одложи шест до девет месеци. Но токму кај нив се собираат повеќе трошоци одеднаш – суровина, струја, гориво, амбалажа, складирање и транспорт.
И тука нема проста формула. ФАО, на пример, во своето мерење за јуни 2026. година забележа месечен пад на светскиот индекс на цените на храната од 0,3%, а индексот на житарките тогаш се намали за 3,5%. Пазарите можат за кратко време да ја сменат насоката под влијание на нова жетва, временска прогноза, воен развој или промена во транспортните рути.
Затоа најточно е да се зборува за зголемен ценовен ризик, а не за однапред запишано поскапување. Македонија во август 2026. не е во нов прехранбен ценовен шок – барем не според тековните малопродажни податоци. Но во есента влегува во момент кога светската понуда станува понеизвесна, дел од европските приноси се намалуваат, а домашните производители веќе работат со повисоки инпутни трошоци. Ако тие притисоци потраат, растојанието од сушното поле до касата во маркетот може да стане пократко отколку што изгледа денес.
