Карпош денес, 20 август, не отвора само уште една летна манифестација. Првиот ден на „Карпошово културно лето 2026“ е распореден на три различни точки и во три различни културни јазици: театарската меморија на Горан Стефановски, патувачката изложба ReART и вечерната музичка сцена во Влае со Александар Тарабунов – Тара и „Нокаут“.
Таквиот распоред добро ја открива идејата на манифестацијата – културата да излезе од една сала и да се движи низ општината, меѓу институционалниот простор, трговскиот центар и маалскиот плоштад. Целата програма ја најавивме во нашиот водич за „Карпошово културно лето 2026“, а денес вниманието е на првата фестивалска линија – од драмата и плакатот до концертната сцена.
11:00 – Горан Стефановски низ плакатите на претставите што останаа во културната меморија
Програмата започнува во 11:00 часот, во холот на Општина Карпош, со изложба на плакати од театарски претстави на Горан Стефановски. На прв поглед, плакатот е придружен материјал на една претстава. Со текот на времето, сепак, тој станува нешто повеќе: визуелен документ за режисерското читање, актерската генерација, театарот и естетиката на времето во кое е поставен текстот.
Кај Стефановски тоа има особена тежина. Роден во Битола во 1952 година, тој израсна во непосредна близина на театарот и стана еден од авторите без кои современата македонска драматургија тешко може да се раскажува. За неговиот живот, драматургија и културно наследство подетално пишувавме во текстот „Горан Стефановски – драматургот што ја претвори македонската стварност во сцена“.
„Јане Задрогаз“, „Диво месо“, „Хај-Фај“, „Дупло дно“, „Тетовирани души“, „Црна дупка“, „Кула Вавилонска“, „Чернодрински се враќа дома“ и „Хотел Европа“ не се само наслови од еден богат драмски опус. Низ нив Стефановски постојано се враќаше кон прашањата што го притискаат човекот кога приватниот живот ќе се судри со историјата: семејството, домот, заминувањето, припадноста, стравот, политичката и општествената промена.
„Диво месо“, веројатно неговото најпрепознатливо дело, ја претвора семејната драма во слика на една многу поголема историска несигурност. „Хај-Фај“ зборува од поинаква генерациска и урбана позиција, додека во подоцнежните текстови темите на миграцијата, Европа и расцепканиот идентитет стануваат уште понагласени. Токму затоа плакатите од неговите претстави не се само носталгичен театарски материјал – тие се траги од различните начини на кои македонскиот театар го читал истиот автор во различни времиња.
Особено значајна за разбирањето на неговата мисла е пристапната беседа во МАНУ, „За нашата приказна“, во која Стефановски зборува за приказните како јадро на идентитетот и за културата како простор во кој една заедница се препознава, се проверува и повторно се раскажува себеси. Текстот е достапен и преку МАНУ, а речиси дваесет години подоцна неговите прашања звучат сè уште непријатно современо.
19:00 – ReART го носи изложбениот простор таму каде што веќе има публика
Во 19:00 часот програмата продолжува во Сити Мол со патувачката изложба ReART. Самото определување „патувачка“ е важно: наместо публиката да мора да оди кон галеријата, изложбата го менува просторот и се движи кон публиката. Во случајов уметноста влегува во еден од најфреквентните комерцијални простори во Карпош, каде случајниот минувач може да стане посетител без однапред да планирал изложба.
Во достапната програмска најава ReART е наведена како патувачка изложба, без поширок јавно објавен авторски и кураторски список. Тоа е детал што не треба да се пополнува со претпоставки: вредноста на проектот ќе може попрецизно да се чита токму преку авторите, делата и концептот што ќе бидат претставени на самата поставка.
Во поширока смисла, ваквите проекти отвораат интересно прашање за местото на современата визуелна уметност. Дали галеријата мора да има врата низ која свесно влегуваме или делото може да нè пресретне во секојдневието? Паноптикум неодамна пишуваше и за имерзивната трансформација на глаголицата во проектот на Лазе Трипков во МСУ – сосема различен проект, но со слична потреба визуелната култура да се доживува како простор, движење и искуство, а не само како предмет на ѕид.
20:00 – Влае ја презема вечерната сцена
Во 20:00 часот фокусот се преместува на плоштадот „Делфина“ во Влае, каде е закажано свеченото отворање на „Карпошово културно лето“. Вечерта започнува со диџеј-програма, по што настапуваат Александар Тарабунов – Тара и групата „Нокаут“.
Изборот е јасно насочен кон домашната поп и поп-рок сцена, но зад двете имиња стојат две различни музички приказни – едната авторски се развива во последниве години, другата веќе има каталог што повеќе генерации го препознаваат уште од првите тактови.
Александар Тарабунов – Тара: од телевизиската сцена до сопствен авторски потпис
Александар Тарабунов – Тара пошироката регионална публика го запозна преку телевизискиот формат „Music Idol“, но неговата кариера одамна не се сведува на телевизискиот почеток. Во поновата продукција тој сè појасно се позиционира како пејач што сака да има контрола и врз авторската страна на музиката – текстот, композицијата и аранжманот.
Добар пример е песната „Љубов“, објавена во 2025 година, за која Тара ги потпишува музиката, текстот и аранжманот. Таа ја покажува неговата ориентација кон мелодичен современ поп, без да го напушти класичниот кантавторски пристап.
Летово Тара направи и интересен круг назад кон скопската музичка меморија со новата верзија на „Прва љубов“. Песната првпат ја испеал неговиот татко Ванчо Тарабунов на фестивалот „Скопје“ во 1973 година. Оригиналната музика и аранжман се на Драган Ѓаконовски – Шпато, а текстот е на Благоја Стефановски. Во новата верзија Тара и Роберт Билбилов ја преработуваат композицијата за современ звук, а придружните вокали ги пее Тамара Тодевска.
Тука има нешто повеќе од обична преработка на стара песна. Станува збор за врска меѓу две генерации и две слики на Скопје – музички материјал од 1973 година повторно ставен во оптек во 2026. Токму таквите враќања потсетуваат дека поп-музиката има своја меморија, дури и кога премногу лесно ја третираме како потрошна култура.
„Нокаут“ – песни што одамна имаат сопствена скопска биографија
Со „Нокаут“ приказната е поинаква. Бендот годинава одбележува три децении на сцената, а во мај одржа голем јубилеен концерт во СЦ „Јане Сандански“. Во тој период се собра каталог што одамна не му припаѓа само на бендот, туку и на публиката што растеше со песни како „Телефонскиот број не постои“, „Илјада причини за крај“, „Да си тука вечерва“, „Лебедот бел“, „Мене ми припаѓаш“ и „Знаеш каде да ме најдеш“.
Пере – Никола Перевски останува препознатливиот глас и една од централните авторски фигури на „Нокаут“. Звукот на групата во најдобрите моменти се движи меѓу поп-мелодијата, акустичниот рок и романтичната авторска песна, без потреба постојано да демонстрира жанровска припадност. Токму поради тоа дел од нивните песни преживеаја многу подолго од радиоформатот во кој првично се појавија.
„Знаеш каде да ме најдеш“ е добар пример. Музиката ја потпишува Никола Перевски – Пере, текстот Владимир Поп Христов – Мио, а аранжманот е заедничка работа на Перевски и Поп Христов. Песната денес функционира како дел од препознатливиот концертен репертоар на бендот, а официјалното видео е објавено на каналот NokautMK.
Настапот во Влае затоа не доаѓа како изолиран фестивалски термин. Доаѓа во година во која „Нокаут“ јавно ја отвора сопствената архива и повторно ја носи пред публика музиката создадена низ три децении. А плоштадот „Делфина“, за разлика од концертната сала, дава друга атмосфера: вечерта може да ја гледа и оној што дошол намерно за концерт и оној што едноставно живее неколку улици подалеку.
Културата денес има три адреси во Карпош
Во една иста програма денес се среќаваат драматург чии текстови одамна се дел од македонскиот културен канон, патувачка ликовна поставка и две генерациски различни музички имиња. На хартија тие немаат многу заедничко. Токму тука е поентата.
Локалното културно лето има смисла кога не се обидува да произведе вештачка жанровска целина, туку кога отвора повеќе врати кон културата. Некој ќе влезе преку Стефановски, друг преку изложбата, трет ќе дојде за „Нокаут“. Ако по пат погледне и нешто што првично не планирал да го види, програмата веќе направила повеќе од обичен календар на настани.
За официјални информации и евентуални промени во програмата може да се следи Општина Карпош, која годинава ја организира манифестацијата. Дневните културни настани, изложби, концерти, претстави и фестивалски термини може да се следат и преку Културниот агрегатор на Паноптикум.
Првиот ден, барем според изборот на содржини, поставува добра задача за остатокот од програмата: културата да не биде нешто што градот го посетува повремено, туку нешто што може да го сретне во сопственото маало.
