Во Собранието е поднесено ново законско решение за спречување и заштита од семејно насилство со кое се предвидува можност за електронско следење на насилници, објави на министерот за внатрешни работи Панче Тошковски. Електронските алки треба да овозможат следење на лица за кои судот ќе донесе соодветна одлука, а полицијата да добие пошироки можности за побрза интервенција.
Предлогот доаѓа во период кога по трагични случаи на насилство повторно се отвора прашањето што навистина се случува откако жртвата ќе пријави закана, ќе добие забрана за приближување или ќе побара институционална заштита. Алката може да покаже дека насилникот ја преминал дозволената граница. Многу поважно е што ќе се случи во минутите потоа.
Што предвидува најавеното законско решение
Тошковски во интервју за телевизија Сител изјави дека на законското решение се работело повеќе од пет до шест месеци, со учество на Министерството за социјална политика, демографија и млади, невладини организации, експерти, универзитетски професори, обвинители и судии. Предложените решенија треба да овозможат и побрзо полициско постапување.
Тошковски самиот предупреди дека новиот закон нема да го реши проблемот со семејното насилство, но очекува да донесе подобри резултати од досегашните механизми. Тоа е важна разлика. Електронскиот надзор не треба да се претставува како технолошко решение што само по себе може да спречи насилство, туку како уште една алатка во системот за процена на ризик, заштита и интервенција.
Темата не почнува со оваа законска најава. Повеќе од потребниот број потписи беа собрани и за петицијата за воведување електронски нараквици за насилниците врз жените, по што беше најавено повторно поднесување законски предлог од пратеничката Моника Зајкова. Јавниот притисок особено се засили по случајот во Богданци, кој повторно го постави прашањето дали забраната за приближување е доволна ако никој во реално време не проверува дали таа се прекршува.
Алката предупредува – институцијата мора да реагира
Принципот на електронскиот надзор е релативно јасен: ако лице на кое му е определена забрана за приближување влезе во определената зона, системот може да регистрира прекршување и да активира предупредување. Во зависност од моделот што ќе биде воспоставен, сигналот може да стигне до надлежен центар, полицијата и до лицето што е изложено на ризик.
Токму тука започнува потешкиот дел. Адвокатката Неда Чаловска посочува дека електронскиот надзор има смисла како превентивен механизам поврзан со итните и привремените мерки за заштита, но дека самиот уред не може да спречи фемицид. Неговата ефикасност зависи од 24-часовно следење, брза полициска интервенција и доследна реакција кога мерката ќе биде прекршена.
Тоа е и логиката на Истанбулската конвенција: заштитните мерки треба да бидат придружени со полициска интервенција, достапни служби за поддршка, засолништа и механизми што навремено ја намалуваат опасноста. Забраната на хартија добива вистинска вредност само кога може да биде спроведена.
Што се случува по првата пријава?
Ова прашање станува уште поважно кога ќе се погледне практиката. Елена Димушевска, извршна директорка на Националната мрежа против насилство врз жени, предупреди дека постапките по пријава може да траат една или две години и дека во тој период жртвата има потреба од континуирана заштита и поддршка.
Според нејзините наводи, системот се соочува со недостиг од обучен кадар, ограничени ресурси и недоволен капацитет за долготрајна психолошка помош. Во специјализираните засолништа, посочи таа, има помалку од 60 легла. Значи, електронската алка решава само еден дел од проблемот: следењето на движењето на сторителот. Не ги заменува безбедното сместување, психолошката и правната поддршка, процената на ризикот, работата на центрите за социјална работа или полициската интервенција.
Panoptikum неодамна пишуваше дека во првите девет месеци од 2026. година биле евидентирани 1.433 жртви во случаи поврзани со семејно насилство, од кои 1.144 биле жени. Во истиот период биле регистрирани 1.337 кривични дела, а полицијата примила и 3.869 поплаки поврзани со семејно насилство за кои не била поднесена кривична пријава. Поширокиот контекст може да се прочита во анализата „Семејно насилство во Македонија: 11 пријави за еден ден, 1.144 жени жртви за 9 месеци“.
Заштитата мора да започне пред последниот чин
Електронските алки можат да бидат особено значајни во случаи во кои веќе постојат забрана за приближување, повторени закани, демнење, претходно насилство или други показатели дека ризикот расте. Во такви ситуации разликата меѓу информација што стигнала навреме и реакција што задоцнила може да се мери во минути.
Токму затоа во текстот на Panoptikum за предупредувачките знаци и превенцијата на фемицидот беше посочено дека најтешкото насилство често има предисторија: закани, прогонување, контрола, повторени напади или прекршување претходно изречени мерки. Системската заштита почнува кога таквите сигнали ќе бидат поврзани во реална процена на опасноста.
Новиот закон затоа ќе треба да се оценува не само според тоа дали во него ќе стои зборот „електронска алка“. Клучни ќе бидат одговорите на попрактични прашања: кој ќе го следи сигналот 24 часа, колку брзо полицијата ќе реагира, што ќе се случи при прво прекршување на забраната, кој ќе ја известува жртвата и дали системот ќе има доволно луѓе, опрема и средства за да функционира без прекин.
Алката може да покаже дека опасноста се приближува. Заштитата почнува дури кога некој ќе го види тој сигнал – и ќе стигне навреме.
