Иновациите во Македонија предолго звучеа како збор од презентации: убав, модерен, европски, но често оддалечен од реалната економија. Сега фокусот се поместува кон нешто многу понепријатно и многу поважно – дали законите, стратегиите и конференциските пораки можат да се претворат во работни алатки за компаниите, универзитетите, стартапите, јавниот сектор и младите инженери што не сакаат својата иднина да ја бараат надвор од земјата.

На настанот „Мерење на иновациите за одржлив и паметен раст“, организиран од Фондацијата Конрад Аденауер и Центарот за истражување и креирање политики, беше презентиран Индексот за конкурентност и иновации на Западен Балкан – алатка што треба да даде компаративна слика за состојбите во регионот, но и препораки за јавни политики што водат кон одржлив економски раст. На истиот настан министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски порача дека политиките за иновации се префрлаат „од регулација кон имплементација“, со директни инвестиции во дигитални хабови и центар за вештачка интелигенција.

Од закон кон пракса – најтешкиот чекор

Минатата година беше донесен Законот за иновациската дејност, научно-технолошки развој и претприемништво, со кој се уредуваат иновациската дејност, принципите, целите и организацијата на примената на резултатите од иновациите и научно-технолошкиот развој. Но секој закон вреди онолку колку што може да се почувствува во пракса: во лабораторија, во компанија, во факултетски тим, во јавна услуга што конечно станува поедноставна, во производ што може да излезе на пазар.

Затоа најважниот дел од пораката на Андоновски не е дека државата има закон, туку дека почнува да вложува во инфраструктура што треба да го поддржи иновацискиот екосистем. Според објавеното, Владата инвестира во два европски дигитални иновациски хаба што работат по принципот „test before invest“ – модел што им овозможува на компаниите да тестираат технологии пред да вложат сопствени средства. Преку ИНОФЕИТ ЕДИХ, предводен од ФЕИТ, се инвестираат еден милион евра, а уште еден милион евра се вложуваат во ДИГИТ-МАК, предводен од ФИНКИ.

Оваа формула – тестирај пред да инвестираш – е суштинска за мали економии. Македонските компании често немаат простор за скапи грешки. Ако дигиталниот хаб им помогне да пробаат автоматизација, вештачка интелигенција, сајбер-безбедност, анализа на податоци или напредни производствени решенија пред да влезат во трошок, тогаш хабот не е „проект“. Тој станува мост меѓу знаењето и економијата.

ИНОФЕИТ ЕДИХ, ДИГИТ-МАК и „Везилка“

ИНОФЕИТ ЕДИХ беше претставен како прв европски дигитален иновациски хаб во земјата, со цел да ги поддржи компаниите, јавните институции и истражувачките организации во дигиталната трансформација и да ја поврзе Македонија со европската мрежа на дигитални иновациски хабови. Такви центри имаат смисла само ако не станат затворени канцеларии со европски речник, туку реални сервисни точки за стопанството: место каде компанија ќе дојде со проблем, а ќе излезе со применливо решение.

Во истата рамка се спомнува и центарот за вештачка интелигенција „Везилка“, за кој, според Андоновски, се обезбедени два милиони евра инвестиција. Името е добро избрано: ако вештачката интелигенција е новата технолошка ткаенина, прашањето е дали ние ќе ја веземе или само ќе ја увезуваме. Тука лежи големата разлика меѓу дигитална потрошувачка и дигитална економија.

Македонија може да купува софтвер, да користи туѓи платформи и да се восхитува на глобалниот развој на вештачката интелигенција. Но тоа не е стратегија. Стратегија е да создава кадар, податоци, модели, истражувачки групи, стартапи, индустриски примени и јавни услуги што ја користат технологијата за конкретна вредност. Без тоа, секој центар за вештачка интелигенција ризикува да остане скапа табла на врата.

Индексот како огледало, не како украс

Индексот за конкурентност и иновации на Западен Балкан е важен затоа што го става регионот во споредбена рамка. Тој не треба да служи за самопофалба, туку за дијагноза: каде сме слаби, каде имаме капацитет, каде институциите доцнат, каде бизнисот не инвестира, каде науката не стигнува до пазарот, каде дигиталната трансформација е повеќе збор отколку процес. Настанот во Скопје, според најавата на КАС, токму тоа го отвора – дискусија за конкурентност, иновации и дигитална трансформација во земјите од Западен Балкан, со учество на институции, експерти, бизнис сектор, академија и граѓански организации.

Во регионот не недостигаат таленти, туку системи што ги задржуваат и множат. Не недостигаат идеи, туку механизми што ги претвораат во производи. Не недостигаат стратегии, туку континуитет. Затоа секој индекс е корисен само ако по него следуваат непријатни, конкретни прашања: дали компаниите добиваат реална поддршка, дали јавните набавки отвораат простор за иновативни решенија, дали универзитетите се поврзани со индустријата, дали државата знае што да прави со податоците што ги собира.

Западен Балкан и опасноста од дигитална периферија

Западниот Балкан сака да зборува за дигитализација, но најчесто уште живее со аналогни институции, фрагментирани бази на податоци, споро администрирање и економии што тешко ја претвораат технологијата во продуктивност. Дигиталната трансформација не е само електронска услуга и неколку апликации. Таа е промена на начинот на кој државата, компаниите и граѓаните создаваат вредност.

Ако регионот не инвестира сериозно во знаење, истражување, податоци и индустриска примена, ќе остане дигитална периферија: пазар за туѓи платформи, извор на евтин ИТ-кадар и простор каде иновациската реторика звучи подобро од економската реалност. Македонија не смее да се задоволи со тоа да биде корисник на туѓи иновации. Малата економија нема луксуз да биде само публика во технолошката промена.

Паноптикумски кажано, иднината не им припаѓа на државите што најгласно ја изговараат дигитализацијата, туку на оние што знаат да ја претворат во јавна услуга, производ, работа и знаење што останува дома.

Што треба да се следи

Во наредниот период најважно ќе биде да се види дали најавените инвестиции ќе произведат мерливи резултати. Не само број на одржани настани, не само меморандуми, не само фотографии од отворања, туку број на компании што тестирале технологија, број на решенија што влегле во производство, број на стартапи што добиле пазарна поддршка, број на јавни услуги што станале побрзи, поевтини и покорисни.

Дигиталните хабови и „Везилка“ треба да бидат проверени низ ефект, не низ најава. Ако тие создадат реална соработка меѓу универзитетите, компаниите и јавниот сектор, Македонија ќе добие повеќе од технолошки проект. Ќе добие инфраструктура за нова економска самодоверба. Ако, пак, останат изолирани институционални острови, ќе добиеме уште една современа фасада врз стар проблем: земја со талент, но без доволно систем да го задржи и претвори во вредност.

Иновациите како политика на останување

Оваа тема е поврзана и со демографијата, и со образованието, и со економскиот модел на земјата. Младите инженери, програмери, истражувачи и претприемачи нема да останат само затоа што државата има убаво формулирана стратегија. Ќе останат ако имаат пристап до лаборатории, капитал, менторство, пазар, јавни податоци, чесни правила и чувство дека тука може да се создаде нешто повеќе од пристојна плата.

Иновациската политика, ако е сериозна, не е украс на економијата. Таа е политика на останување. Таа кажува дали земјата сака да извезува луѓе или производи, дали сака да купува решенија или да ги создава, дали сака младите да ја гледаат Македонија како чекалница или како место каде што знаењето може да стане вредност.

Затоа Индексот за конкурентност и иновации, дигиталните хабови и центарот за вештачка интелигенција треба да се читаат како еден поголем тест. Не тест за тоа дали Македонија знае да зборува за иднината. Туку дали знае да ја организира.