Вчера Основното јавно обвинителство Скопје поднесе обвинение против осум лица за злоупотреби во „Државна лотарија“, а меѓу обвинетите е и поранешниот прв вицепремиер Артан Груби. Само еден ден подоцна коалицијата ВЛЕН ја претвори правната новост во политичка порака: Груби, тврдат оттаму, е „црната кутија“ на ДУИ и од она што го знае или би можел да го каже ќе зависат идните разврски во партијата.
Токму тука почнува поважната приказна. Не во звучната метафора, ниту во зборот „курбан“ што лесно станува наслов, туку во судирот меѓу она што е процесно утврдено и она што политиката веќе го прогласува за сценарио. Обвинението е факт. Идните сведочења, можните политички договори, „тајните“ и наводниот страв во ДУИ засега се партиски интерпретации.
Од истрага до обвинение – предметот влегува во нова фаза
Според официјалното соопштение на Основното јавно обвинителство Скопје, осум лица се обвинети како соизвршители за злоупотреба на службената положба и овластувањето.
Обвинителството тврди дека во текот на 2023. и 2024. година биле преземени дејствија со кои на „Државна лотарија“ ѝ била нанесена штета од 507.632.173 денари. Тоа е обвинителско тврдење што допрва треба да помине низ судска проверка, а не утврдена вина. За Груби, кој е второобвинет, Обвинителството предложило продолжување на куќниот притвор и мерките со кои му е одземена патната исправа и му е забрането издавање документ за преминување на границата.
Флеш:
Предметот, според информациите што Основниот кривичен суд ги доставил до МИА, е насрочен за 24. август во 10 часот. Првообвинетиот, поранешниот директор на „Државна лотарија“ Перпарим Бајрами, и натаму е недостапен за органите на прогонот.
Ова е значајна промена во однос на мај годинава, кога Паноптикум пишуваше дека случајот „Груби“ не смее да остане политичка архива. Тогаш главното прашање беше дали долгата истрага ќе добие јасен институционален епилог. Сега обвинение има. Следниот тест веќе не е дали предметот ќе стигне до суд, туку како судот ќе го води и дали јавноста ќе добие правна постапка, а не политички спектакл.
„Црната кутија“ е силна метафора, но не е доказ
Во реакцијата ВЛЕН повторно го нарекува Груби „црната кутија“ на ДУИ. Коалицијата оди и понатаму, тврдејќи дека од неговото присуство, отсуство или од она што би го открил може да зависат повеќе внатрепартиски и политички разврски.
Тоа е политички ефикасен речник. „Црната кутија“ сугерира човек кој го памети целиот систем, знае како се носеле одлуките и кој може да ја реконструира историјата кога системот ќе се урне. Но метафората е токму тоа – метафора. Во јавно достапното обвинителско соопштение од 13 август нема тврдење дека Груби дал исказ со кој инкриминирал други функционери, ниту дека постои договор според кој неговата соработка ќе произведе политички или кривични последици за други лица.
Во февруари Обвинителството наведе дека Груби доброволно им се ставил на располагање на органите и изразил подготвеност да соработува, но тоа не е исто што и потврда дека веќе „прозборел“ за други функционери. Токму таа разлика е важна ако јавниот простор не сака повторно да ја замени судницата со партиска прес-конференција.
Ова е и класичен пример за тоа како политичкиот јазик создава стварност пред да ја создадат фактите. Паноптикум веќе ја отвори таа тема во текстовите за политичката доверба и новиот однос на силите меѓу ДУИ и ВЛЕН: натпреварот во албанскиот политички блок сè повеќе се води не само околу гласови, туку и околу тоа кој ќе го наметне толкувањето на минатото владеење.
Ахмети размислува за повлекување, но врската со Груби не е докажана
Дополнителна тежина на реакцијата на ВЛЕН ѝ дава неодамнешната изјава на Али Ахмети. Во интервју за RTV21, објавено на 11. август, лидерот на ДУИ рече дека лично размислува за повлекување од политиката, иако неговите соработници го разубедуваат. Тој не посочи конкретен датум и не го поврза тоа размислување со обвинението против Груби. Во интервјуто зборуваше за повеќедеценискиот политички ангажман и за желбата повторно да живее како „обичен граѓанин“.
ВЛЕН, напротив, токму во временското совпаѓање гледа политички сигнал. Во своето соопштение ги споменува и Бујар Османи и Ислам Абази, сугерирајќи дека во ДУИ и околу неа веќе се позиционираат луѓе за периодот што следува. Тоа може да биде политичка процена, можеби и успешна, но сè уште не е факт што произлегува од обвинението.
Тука ДУИ навлегува во потежок период без оглед на исходот од судската постапка. Долгогодишното владеење создава политичка меморија, хиерархии, лојалности и одговорности што не исчезнуваат со преминување во опозиција. Ако Ахмети навистина се приближува кон крајот на својата активна политичка кариера, партијата ќе мора да одговори на прашање што долго можеше да го одложува: дали има систем што може да функционира без човекот околу кого тој систем беше изграден.
Судот треба да ја утврди вината, политиката веќе ја дели одговорноста
ВЛЕН има јасен политички интерес случајот „Груби“ да го претстави како пресуда за едно подолго владеење на ДУИ. ДУИ, пак, има исто толку јасен интерес обвинението да го издвои од пошироката политичка слика и да инсистира на институционална постапка. Во таква ситуација најлесно се губи најважното: обвинителството обвинува, одбраната се брани, а судот треба да утврди што е докажано.
Македонија има предолга историја на случаи во кои партиите однапред знаат кој е виновен кога обвинетиот е од спротивниот табор и одеднаш стануваат големи поборници за презумпцијата на невиност кога предметот ќе се приближи до нивните редови. Затоа довербата во правосудството не се гради со политички оценки, туку со мерливи резултати, независност и јасни постапки.
Затоа обвинението против Артан Груби е двоен тест. За судството – дали може да води предмет со висока политичка температура без да стане дел од партиската битка. За ДУИ – дали може да помине низ можната лидерска транзиција и низ товарот на сопственото владејачко минато без секој правосуден предмет да го претвори во прашање на опстанок.
А за ВЛЕН тестот е подеднакво едноставен: ако „црната кутија“ навистина содржи нешто, тоа треба да се слушне во институциите и да се докаже во постапка. Сè друго, колку и да е звучно, засега останува политички говор.
