Еврото на 8. октомври 2026. година останува под силен притисок во однос на американскиот долар, а ова движење не е далечна берзанска приказна за Македонија. Денарот е стабилен кон еврото, но токму поради таа врска, зајакнувањето на доларот се пренесува и врз денарската цена на стоките што на светските пазари се плаќаат во американска валута – пред сè нафтата, енергенсите и дел од суровините.
Според референтниот курс на Европската централна банка, едно евро вреди 1,1186 долари. За споредба, просечниот курс во јануари бил околу 1,174 долари за евро. Тоа значи дека европската валута во однос на јануарскиот просек изгубила приближно 4,7%.
На прв поглед неколку проценти на девизниот пазар не изгледаат како причина за тревога во секојдневниот буџет. Проблемот почнува кога поскапиот долар ќе се спои со веќе високата цена на нафтата.
Денарот е стабилен кон еврото, но не и кон доларот
Монетарната стратегија на Народната банка со години се темели врз одржување стабилен девизен курс на денарот во однос на еврото. Тоа е една од причините зошто граѓаните не гледаат драматични промени на курсот евро-денар при секој потрес на светските пазари. Народната банка ја опишува стратегијата како одржување стабилен номинален девизен курс на денарот кон еврото. Тоа сепак не го изолира денарот од доларот. Напротив: ако еврото ослабне кон американската валута, за еден долар индиректно се потребни повеќе денари.
При курс од околу 61,5 денари за евро и денешниот однос од 1,1186 долари за евро, еден долар вреди приближно 55 денари. Ако за споредба се земе јануарскиот просечен однос евро-долар, истиот долар би чинел околу 52,4 денари. Станува збор за приближна пресметка, но таа добро го покажува механизмот: дури и кога курсот евро-денар речиси не се поместува, доларските набавки можат да станат поскапи.
Кога нафтата и доларот растат истовремено
Овојпат валутниот притисок доаѓа во особено незгоден момент. Светските цени на суровата нафта повторно се над 100 долари за барел. На 8. октомври „Брент“ во еден момент се искачи над 103 долари, во услови на нови геополитички тензии и стравувања за снабдувањето, пред подоцна делумно да го ублажи растот. Reuters го поврзува скокот со ризиците на Блискиот Исток и нарушувањата во производството и транспортот. За земја увозник како Македонија ова создава двоен притисок. Не се плаќа само повисока доларска цена за барелот нафта – поскап е и самиот долар со кој таа нафта се купува.
Токму затоа курсот на доларот е еден од факторите што треба да се следат кога се зборува за домашните цени на горивата. Како што веќе пишувавме во анализата „Нафтата, моќта и данокот: кој заработува кога горивото поскапува?“, цената на бензинската пумпа е резултат на повеќе слоеви – берзански цени на дериватите, девизен курс, даноци, акцизи, транспортни трошоци и регулаторна пресметка.
Затоа ниту растот на нафтата автоматски значи ист процент на поскапување на бензинот и дизелот, ниту послабото евро веднаш се претвора во нова цена на пумпа. Ефектот зависи од моментот на набавка, договорите, залихите, движењето на цените на готовите деривати и другите компоненти во пресметката.
Од горивото до храната – како трошокот се шири
Нафтата е највидливиот пример, но не е единствениот. Дел од индустриските суровини, енергентите, електронските компоненти и стоките од светските пазари исто така се фактурираат во долари. Компанија што треба да набави иста количина производ по иста доларска цена може да плати повеќе во денари само поради промената на валутниот однос. Тука почнува прашањето на таканаречената увезена инфлација. Повисокиот трошок прво стигнува кај увозникот или производителот. Потоа може да се пренесе во транспортот, производството, земјоделството, трговијата и конечно во малопродажната цена.
Горивото има особено широк ефект затоа што учествува речиси во секој синџир на снабдување. Храната треба да се произведе и донесе до маркетот, стоката да стигне до магацините, градежниот материјал до градилиштата, а компаниите да ја платат логистиката. Затоа енергетскиот удар често не останува ограничен на бензинската пумпа.
Тоа не значи дека сите производи ќе поскапат ниту дека промената ќе биде моментална. Дел од компаниите можат да апсорбираат дел од дополнителниот трошок преку маржите, некои имаат договори склучени однапред, а кај други конкуренцијата го ограничува просторот за поскапување. Важно е и колку долго ќе траат силниот долар и високите цени на енергенсите.
Зошто еврото слабее
Притисокот врз европската валута во моментов доаѓа од повеќе страни. На американскиот пазар високите приноси на државните обврзници го прават доларот попривлечен за капиталот. Во Европа, пак, инвеститорите ги следат растечките трошоци за задолжување, јавните финансии на некои големи економии и политичката неизвесност.
На 8. октомври доларот се движеше блиску до најсилните нивоа во последните месеци, додека еврото остануваше околу 1,12 долари. Во исто време, енергетскиот шок повторно ја отвора дилемата за инфлацијата и каматните стапки во еврозоната. Претставници на Европската централна банка засега оценуваат дека поскапувањето на енергијата не се претворило во широк секундарен инфлациски бран, но ризикот расте доколку високите цени се задржат подолго.
Тоа е особено важно за Македонија бидејќи домашната економија е силно врзана со европската. ЕУ е главен пазар за голем дел од македонскиот извоз, а истовремено голем дел од увозот и финансиските текови се врзани за еврото. Европско забавување затоа може да делува од една страна преку извозната побарувачка, а силниот долар и енергијата од друга страна преку увозните трошоци.
Што треба да следат граѓаните
Самото слабеење на еврото не е сигнал дека утре сè ќе биде поскапо. Поважна е комбинацијата: колку долго доларот ќе остане силен, каде ќе се движи суровата нафта, како ќе се менуваат цените на готовите нафтени деривати и колкав дел од повисоките трошоци ќе стигне до крајниот купувач.
Последните месеци веќе покажаа колку брзо меѓународните движења можат да се претворат во домашна пресметка. При една од претходните промени на цените на горивата, курсот на доларот беше меѓу факторите што ја објаснуваа различната насока на бензинот и дизелот. Исто така, домашната инфлација останува чувствителна тема бидејќи секое поскапување на транспортот и енергијата има потенцијал да се прошири кон пошироката потрошувачка кошница.
Затоа вистинското прашање не е дали едно послабо евро автоматски ќе ја зголеми сметката на секое домаќинство. Прашањето е дали сегашната комбинација од силен долар, скапа нафта и европска економска неизвесност ќе потрае доволно долго за повисоките увозни трошоци да стигнат до бензинската пумпа, производството и касата во маркетот. Токму таму светските девизни графикони престануваат да бидат апстрактна финансиска статистика.
