Европската Унија отвора едно од најсложените прашања на современото дигитално општество: од која возраст детето треба самостојно да влезе во светот на социјалните мрежи и кој треба да ја носи одговорноста за неговата безбедност – родителот, државата или платформата? Предлогот за новата европска рамка за заштита на малолетниците на интернет покажува дека Брисел се движи кон многу построга регулација на дигиталниот простор за децата и тинејџерите. Спротивно на впечатокот што може да се создаде од дел од медиумските наслови, не станува збор за веќе воспоставена општа забрана на Instagram, TikTok, Snapchat и другите социјални мрежи за сите тинејџери.
Во центарот на европската дебата е нешто многу пошироко: како да се создаде дигитален простор што ќе биде безбеден за малолетниците, а истовремено нема да прерасне во систем на масовно следење и идентификација на корисниците.
Европа воведува нов концепт на дигитална зрелост
Европскиот пристап се движи кон постепено стекнување дигитална самостојност. Наместо едноставна линија меѓу „дозволено“ и „забрането“, се разгледува модел во кој различни возрасни категории би имале различни права и ограничувања.
За најмладите корисници пристапот до класични профили на социјалните мрежи би бил силно ограничен или целосно оневозможен. За повозрасните малолетници би можеле да постојат профили со родителска согласност, ограничен број контакти, посилни поставки за приватност и контрола на времето поминато на платформата. Со достигнување определена возраст би се овозможило поголемо ниво на самостојност, но платформите и натаму би имале обврска да обезбедуваат засилена заштита за корисниците помлади од 18 години. Затоа тврдењето дека „ЕУ им ги забранува социјалните мрежи на тинејџерите“ е премногу поедноставено.
Суштината е во создавање скала на дигитална зрелост.
Не е проблем само возраста
Најзначајниот дел од новата европска политика можеби воопшто не е старосната граница. Европските институции сè повеќе се насочуваат кон самиот дизајн на платформите. Социјалните мрежи одамна не се пасивни места каде корисникот едноставно избира што ќе гледа. Алгоритмите одлучуваат кои содржини ќе бидат прикажани, колку често ќе пристигнуваат известувања и каков тип материјали ќе го задржуваат корисникот што подолго пред екранот.
Токму затоа сè почесто се преиспитуваат механизмите како:
бесконечно скролање;
автоматско пуштање содржини;
агресивни известувања;
алгоритамско препорачување;
системи за награди и виртуелни реакции;
персонализирани содржини насочени кон максимално задржување на вниманието.
Кај возрасен човек ваквите механизми можат да создадат навики од кои тешко се излегува. Кај децата, чија способност за самоконтрола сè уште се развива, ризиците можат да бидат уште поголеми.
Одговорноста се префрла кон компаниите
Долго време главната порака кон родителите беше едноставна: контролирајте што прават вашите деца на Интернет. Но таа формула станува сè понеодржлива.
Просечниот родител не може да знае како функционира алгоритмот на TikTok, Instagram или YouTube. Не може да ги следи сите промени во системите за препораки, ниту да знае зошто на детето му се прикажува токму одредена содржина. На другата страна стојат глобални компании со огромни количини податоци, вештачка интелигенција и системи создадени за максимизирање на времето што корисниците го поминуваат на платформите. Токму затоа европската регулаторна логика постепено се менува.
Не детето треба да докажува дека знае да се заштити од платформата, туку платформата треба да докажува дека е доволно безбедна за детето. Тоа е суштинска промена.
Како Интернет ќе знае колку години имаме?
Тука започнува најголемиот практичен проблем. Лесно е во закон да се напише дека некоја услуга е дозволена само за лица над 15 или 16 години. Многу потешко е да се утврди дали лицето што ја отвора апликацијата навистина ја има таа возраст.
Досегашниот модел е речиси бескорисен: корисникот едноставно внесува датум на раѓање. Дете од 12 години за неколку секунди може да наведе дека има 18. Оттука произлегува потребата од посигурни системи за потврда на возраста. Европа развива концепт во кој платформата би можела да добие информација дека корисникот е постар од одредена возраст, без нужно да ги добива неговото име, адреса или целосен датум на раѓање. Во теорија, тоа би требало да овозможи истовремено и проверка на возраста и заштита на приватноста. Но токму тука се појавува и најголемата опасност.
Заштита на децата или инфраструктура за надзор?
Секој систем што може сигурно да ја проверува возраста на милиони луѓе истовремено создава исклучително моќна дигитална инфраструктура. Ако системот е лошо дизајниран, она што започнало како механизам за заштита на децата може да стане систем во кој секој корисник мора постојано да докажува кој е. Тоа би можело да доведе до создавање нови бази на лични податоци, поголем ризик од злоупотреби и дополнителни можности за следење на активностите на граѓаните.
Затоа прашањето не е само дали треба да се проверува возраста. Прашањето е како ќе се прави тоа. И уште поважно: кои податоци ќе се собираат, кој ќе ги чува и дали тие ќе можат да се користат за други цели.
Во тој баланс меѓу безбедноста и приватноста најверојатно ќе се води најголемата европска расправа.
Кипар предлага дигитално полнолетство од 15 години
Кипар е една од земјите што веќе се движат кон построги национални правила. Владата предлага минималната возраст за самостојно користење на одредени социјални мрежи да биде поставена на 15 години. Мерката е дел од поширок план за заштита на малолетниците во дигиталниот простор. Тоа покажува дека темата повеќе не е само европска теоретска расправа. Одделни земји веќе почнуваат да создаваат сопствени модели, а притисокот за усогласување на правилата на ниво на ЕУ ќе расте.
Без заедничка европска рамка би можело да се случи во една земја одредена мрежа да биде достапна од 13 години, во друга од 15, а во трета од 16 години. Таквата регулаторна фрагментација би била тешка и за корисниците и за самите платформи.
Опасноста од „социјална смрт“
Забраните имаат и друга страна. За денешните млади луѓе социјалните мрежи не се само место за забава. Тие се простор за комуникација, дружење, образование, организирање, култура, музика и создавање сопствен идентитет. За генерација што расте онлајн целосното исклучување од социјалните мрежи може да значи и исклучување од значаен дел од општествениот живот. Токму поради тоа дел од експертите предупредуваат дека премногу строгите забрани можат да предизвикаат спротивен ефект.
Младите можат да почнат да користат лажни профили, VPN-сервиси, нерегулирани платформи или други начини за заобиколување на ограничувањата. А со тоа ризикот може наместо да се намали – да се зголеми.
Не треба децата да се приспособат на опасен Интернет
Можеби најважната промена во европското размислување е токму тука. Досега често се сметаше дека детето треба да научи како безбедно да се движи низ дигиталниот простор.Се поставува обратно прашање:
Зошто дигиталниот простор не би бил создаден така што уште од почеток ќе биде безбеден за детето?
Ако производител на детски играчки е должен да покаже дека неговиот производ е безбеден, зошто компанија што создава дигитална платформа која секојдневно ја користат милиони деца би имала помала одговорност? Токму овој принцип – „безбедност по дизајн“ – може да стане еден од најважните стандарди на идната европска дигитална политика.
Борбата не е против технологијата
Дебатата за ограничување на социјалните мрежи лесно може да се претвори во генерациски судир. Од едната страна – возрасните што предупредуваат дека младите се зависни од телефоните. Од другата – младите што тврдат дека постарите генерации не го разбираат светот во кој тие живеат.
Суштината не е во тоа дали технологијата е добра или лоша. Социјалните мрежи носат огромни можности за комуникација, образование, креативност и поврзување. Проблемот започнува кога економскиот модел на платформата зависи од тоа корисникот што подолго да остане пред екранот. Тогаш вниманието станува производ. А кога корисникот е дете, прашањето станува и етичко.
Европа ја започнува најтешката дигитална дебата
Следните години најверојатно ќе покажат дали Европа ќе успее да најде рамнотежа меѓу три различни цели: заштита на децата, зачувување на приватноста и слободен пристап до дигиталниот свет. Премногу слаба регулација може да остави милиони малолетници изложени на манипулативни алгоритми, штетни содржини и дигитална зависност. Премногу строга регулација, пак, може да создаде инфраструктура за масовна идентификација и да ги исклучи младите од важен дел од современиот општествен живот. Затоа вистинската европска битка нема да биде само за возраста од која некој смее да отвори Instagram или TikTok. Таа ќе биде битка за правилата според кои ќе функционира дигиталното општество во кое растат новите генерации.
Всушност, најважното прашање не е дали детето треба да биде тргнато од Интернет. Прашањето е дали интернетот може да биде создаден така што детето ќе може безбедно да биде дел од него.
