Премиерот Христијан Мицкоски порача дека дата-центри во Македонија ќе се градат според националната стратегија и дека, според него, „нема простор за грижа“, бидејќи станува збор за инфраструктура кон која се движи светот. Изјавата доаѓа само три дена откако Советот на Општина Пехчево едногласно ја отфрли приватната иницијатива за изградба на дата-центар во месноста Панчарево, по серија прашања за инвеститорот, струјата, водата и влијанието врз животната средина. Мицкоски денеска потврди и дека интерес за вакви инвестиции покажале 5-6 компании.
Токму тука дебатата почнува да станува погрешно поставена. Македонија сè повеќе се турка кон избор меѓу две пароли: или дата-центрите се „иднината на човештвото“ и секоја резерва значи технолошко заостанување, или се закана што однапред треба да се отфрли. Реалното прашање е многу поконкретно: какви центри сакаме да градиме, со колкава моќност, на кои места, со која струја и вода, кој ќе ја плати новата инфраструктура и што точно ќе остане во македонската економија кога инвестицијата ќе почне да работи.
Светот навистина гради – но тоа не е доволен аргумент
Глобалната трка за компјутерска моќ е реална. Вештачката интелигенција, облачните услуги, стримингот, финансиските системи и огромниот раст на дигиталните податоци бараат сè повеќе серверска инфраструктура. Меѓународната агенција за енергија проценува дека дата-центрите потрошиле околу 485 тераватчасови електрична енергија во 2025. година, а нејзината актуелна проекција е дека таа потрошувачка до 2030. година може приближно да се удвои, на околу 950 тераватчасови. Вештачката интелигенција е главниот двигател на растот.
И инвестициите се огромни. Премиерот во своето денешно образложение ја посочи Франција како пример, иако не беше сигурен дали бројката што ја споменува се однесува на 2024. или 2025. година. За прецизност: француското претседателство во февруари 2025. година објави 109 милијарди евра најавени приватни инвестиции во инфраструктура и проекти поврзани со вештачката интелигенција. Во јуни годинава, пак, на „Choose France“ беа најавени дополнителни 93 милијарди евра странски инвестиции, меѓу кои и 45 милијарди евра од SoftBank за три големи AI дата-центри. Значи, насоката што ја посочува Мицкоски постои – но бројките бараат попрецизно читање.
И Балканот веќе влегува во таа трка. Во Мостар е најавен проект за центар од 100 мегавати, со проценета инвестиција од околу 530 милиони евра, а слични инфраструктурни амбиции имаат и други земји во регионот. Тоа е аргумент Македонија сериозно да ја разгледува индустријата – не аргумент секој проект автоматски да го прогласи за добар.
Пехчево покажа што се случува кога проектот нема лице и бројки
Случајот со Пехчево е важен токму затоа што ја симна дебатата од областа на големите зборови на теренот на локалната политика. На 25. август сите 9-мина советници – 5-мина од ВМРО-ДПМНЕ и коалицијата, тројца од СДСМ и еден од ЗНАМ – гласаа против приватната иницијатива за 5 парцели во Панчарево. Меѓу причините биле недостигот од информации за инвеститорот, нејасната потрошувачка на струја и вода и загриженоста за природата и вклученоста на јавноста.
Тоа гласање не докажува дека дата-центарот во Пехчево нужно би бил штетен. Без конкретен проект, всушност, не може сериозно да се докаже ни спротивното. Покажува нешто друго: ако локалната заедница не знае кој инвестира, колкав објект се предлага, колкава е потребната приклучна моќност, какво ладење ќе се користи и што добива општината, тогаш недовербата не е технолошка назадност. Таа е очекувана реакција на недостиг од информации.
Струјата е првиот вистински тест
Не постои една универзална категорија „дата-центар“. Мал центар за локални услуги, комерцијален colocation-центар и хиперскалиран AI-комплекс од стотина или повеќе мегавати се сосема различни инфраструктурни потрошувачи. Оттука и прашањето дали Македонија „има струја за дата-центри“ е премногу општо. За проект од 10 мегавати одговорот може да биде еден, за 100 мегавати сосема друг.
Меѓународната агенција за енергија предупредува токму на локалната концентрација на побарувачката. Иако дата-центрите глобално сè уште трошат релативно мал дел од целата електрична енергија, голем објект може на едно место да создаде товар споредлив со голема индустриска постројка. Затоа приклучувањето на мрежата, новите далноводи, трансформаторските станици и производствените капацитети често се поголем предизвик од самата зграда со серверите.
Пред да се одобри голем проект јавноста треба да ја знае максималната приклучна моќност, очекуваната годишна потрошувачка, изворите на енергија и инвестициите што ќе бидат потребни во мрежата. И уште поважно – кој ги плаќа. Ако нов далновод или производствен капацитет му служи претежно на приватен центар, тоа мора да биде видливо и во финансиската конструкција. Инаку „странска инвестиција“ лесно може да стане инвестиција чии најскапи предуслови ги презема јавниот сектор.
И водата бара бројка, а не страв или уверување
Истото важи и за водата. Дел од дата-центрите користат системи за ладење со значителна директна потрошувачка на вода, други користат затворени системи, воздушно или комбинирано ладење. Затоа тврдењето дека секој дата-центар „ќе ја потроши водата“ е премногу грубо. Но исто толку недоволно е однапред да се каже дека причина за загриженост нема, ако јавноста сè уште не го знае системот за ладење, изворот на вода и максималната летна потрошувачка.
Проблемот во светот веќе не е теоретски. Локални заедници во повеќе земји се спротивставуваат на нови проекти поради комбинацијата од електрична енергија, вода, бучава и инфраструктурен притисок. Истовремено, новиот извештај на Универзитетот на Обединетите нации проценува дека растечката AI-инфраструктура до 2030. година ќе има значително поголем глобален воден отпечаток, паралелно со растот на потрошувачката на електрична енергија.
Оттука, наместо општо „има“ или „нема“ опасност, секој македонски проект треба да покаже воден биланс: од каде се зема водата, дали е питка, техничка или рециклирана, колкава е нормалната и колкава максималната потрошувачка во летните месеци и што се случува во сушен период. Таа пресметка е поважна од секоја политичка прес-конференција.
Работните места се аргумент само ако се знае колку и какви
Мицкоски дата-центрите ги поврза и со нови работни места, враќање на иселени млади луѓе и поголема побарувачка за инженери. Тој наведе дека интересот за инженерските факултети е зголемен за околу 30%, повикувајќи се конкретно на податок од Машинскиот факултет. Тоа може да биде добар сигнал за интересот на младите кон техничките струки, но самото по себе не кажува колку трајни работни места ќе создаде еден дата-центар.
Тука вреди да се расчисти и една бројка што е широко пренесувана. Премиерот рече дека бројот на вработени пораснал од околу 691.000 на 708.000 лица и тоа го опиша како раст од 17.000 работни места „почнувајќи од третиот квартал во 2024. година“. Според официјалните статистички податоци, во второто тримесечје од 2024. година имало 691.736 вработени, во третото 698.411, а во второто тримесечје од 2026. година 708.698. Значи, растот од приближно 17.000 лица се добива ако се споредат второто тримесечје од 2024. и второто тримесечје од 2026. година. Ако почетната точка е третото тримесечје од 2024. година, зголемувањето е околу 10.300 лица.
Кај дата-центрите ќе биде потребна истата прецизност. Една бројка треба да важи за луѓето што ќе работат на изградбата, друга за трајно вработените по пуштањето во работа. Треба да се знае колкав дел ќе бидат инженери и ИТ-специјалисти, колку локални компании ќе влезат во синџирот на одржување и услуги и дали инвеститорот презема обврска за обука, стипендии или соработка со македонските факултети. Дури тогаш тезата дека новата индустрија ќе враќа млади луѓе дома станува мерлива економска политика, а не очекување.
На Македонија не ѝ треба мораториум на иднината – ѝ требаат услови
Дата-центрите можат да бидат сериозна развојна можност. Тие можат да донесат капитал, нова електроенергетска инфраструктура, побарувачка за инженерски кадар, дигитална сувереност и место на Македонија во економијата што расте околу вештачката интелигенција. Но сето тоа зависи од моделот. Центар што произведува дел од својата енергија, инвестира во мрежата, користи одржлив систем за ладење, плаќа пазарна цена за ресурсите и создава локална технолошка вредност не е ист проект како центар што доаѓа по евтина земја, повластена струја и вода.
Оттаму државата не треба да им објаснува на граѓаните дека мораат едноставно да ја прифатат иднината. Треба да им го покаже договорот со иднината. За секој голем дата-центар јавно треба да бидат познати инвеститорот, сопственичката структура, локацијата, моќноста, водниот биланс, системот за ладење, изворот на струја, потребните инвестиции во мрежата, државната помош, даночните олеснувања, бројот на привремени и трајни работни места и економската корист за општината.
Тогаш и поделбата „за“ или „против“ ќе изгуби добар дел од својата политичка сила. Прашањето не е дали серверите ќе станат дел од инфраструктурата на XXI век – веќе се. Прашањето е дали Македонија ќе биде само евтина локација на која некој друг ќе ги троши ресурсите или ќе преговара како држава што знае колку вредат нејзината струја, водата, земјата, инженерското знаење и јавната доверба.
