Од политичка парола до услуга што треба да се почувствува

Дигиталната трансформација во Македонија долго време звучеше како ветување што добро изгледа во стратегија, но тешко се препознава на шалтер, во општина, во болница, во училиште или пред компјутерот на граѓанинот што само сака да заврши една обична работа без да носи хартија од институција до институција. Затоа отчетот на министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски не треба да се чита само како политички биланс, туку како тест за зрелоста на една држава: дали бројките почнуваат да се претвораат во секојдневна функционалност.

На прес-конференција Андоновски го претстави сработеното во изминатите две години, со тврдење дека Министерството наследило застој, нефункционални системи, блокирани проекти и долг кон програмата „Дигитална Европа“, а дека сегашниот фокус е премин од импровизација кон стандарди и услуги што испорачуваат резултат. Во таа рамка, клучната порака е јасна: дигитализацијата не смее да остане декоративен збор, туку мора да значи помалку чекање, помалку документи и поголема доверба во институциите.

Порталот uslugi.gov.mk како прв видлив тест

Најконкретниот дел од отчетот се однесува на Националниот портал за електронски услуги. Според презентираните податоци, бројот на електронски услуги на порталот пораснал од 120 во 2024. година на 352 во 2026. година. Месечниот број издадени услуги се зголемил од 1.354 на 13.445, бројот на корисници од 110.000 на 266.000, а вкупниот број поднесени барања достигнал над 340.000.

Ова се бројки што звучат охрабрувачки, но нивната вистинска вредност не е во самата статистика. Таа е во прашањето дали граѓанинот, кога ќе се соочи со системот, добива јасна услуга, разбирлива постапка и предвидлив крај. Дигиталната држава не е само портал со повеќе копчиња. Таа е обврска институциите да не го префрлаат товарот на граѓанинот, туку самите да ги разменуваат податоците што веќе ги имаат.

Токму затоа интероперабилноста е една од најважните точки во отчетот. Андоновски наведе дека месечниот број трансакции преку Платформата за интероперабилност пораснал од околу 708.000 на речиси 4 милиони, односно за 460 проценти. Ако овој раст е придружен со реално намалување на барањата за хартиени документи, тогаш дигитализацијата конечно почнува да ја допира суштината на администрацијата.

На оваа линија природно се надоврзува и претходната анализа на Panoptikum за прашањето дали Македонија е поврзана, но навистина дигитално подготвена. Таму дилемата беше поставена пошироко: интернет-пристапот не е исто што и дигитална зрелост, а дигиталната писменост станува нова социјална граница.

Центри за услуги, еДМС и администрација што мора да ја промени навиката

Според отчетот, бројот на центри за услуги се зголемил од 5 во 2024. година на 16 во 2026. година. Тоа е важен детал затоа што дигитализацијата не смее да ги исклучи оние што немаат доволно знаење, уред, пристап или доверба да завршат работа самостојно преку интернет. Државата мора да биде дигитална, но не смее да стане недостапна за луѓето што најмногу зависат од нејзините услуги.

Во електронското работење на администрацијата бројот на институции приклучени на еДМС системот, според отчетот, пораснал од 22 во 2024. година на 43 во 2026. година. Тоа е чекор кон внатрешна дисциплина на институциите, но вистинската промена ќе се мери по нешто построго: дали документот навистина патува побрзо, дали предметот е следлив, дали одговорноста има име и дали граѓанинот повеќе не мора да биде курир меѓу канцеларии.

Европски пари, роаминг и меѓународен индекс

Во европската агенда Андоновски посочи дека досега се ослободени 31,7 милиони евра поддршка за Македонија од Планот за раст, во делот на дигиталната трансформација. Оваа бројка треба да се чита во контекст на поширокиот реформски пакет за Западен Балкан: европските средства не се награда за соопштение, туку условена поддршка за конкретни мерки, институционална испорака и видливи резултати.

Андоновски информираше и дека Министерството ги завршило домашните обврски за процесот „Роаминг како дома“ со цел воведување пакети за роаминг со Европската Унија по цени исти како во домашните мрежи за интернет, повици и СМС. Тоа е тема што за граѓаните е лесно разбирлива: кога границата ќе престане да значи финансиска казна за користење телефон, европската интеграција станува конкретна, а не само дипломатска формулација.

Министерот се повика и на меѓународното рангирање на Македонија на GovTech Maturity Index на Светска банка, со скок од 22 места и премин во категорија А. На официјалната страница на Министерството претходно беше објавено дека Македонија во најновиот GovTech Maturity Index 2025 е рангирана во категоријата A – Extensive GovTech maturity, со резултат 0.760.

Сајбер-безбедноста веќе не е техничка фуснота

Еден од најсериозните делови во отчетот е сајбер-безбедноста. Според презентираните информации, државниот центар за одговор на сајбер-инциденти првпат е примен во светската организација FIRST, а во оваа област се инвестирани 2 милиони евра во опрема, обука и меѓународна соработка. Паралелно, воспоставен е механизам за блокирање нелегални приредувачи на игри на среќа онлајн, при што досега се забранети 358 нелегални приредувачи.

Ова е делот во кој дигиталната трансформација престанува да биде тема за комфор и станува прашање на безбедност. Државата што ги дигитализира услугите мора истовремено да ги заштити податоците, идентитетите, системите и довербата. Не постои модерна администрација без сајбер-отпорност. Во спротивно, секоја нова дигитална услуга станува и нова ранливост.

Panoptikum веќе ја отвори оваа линија преку анализата за дигиталната инфраструктура и дата центрите во Македонија, каде што беше поставено прашањето дали државата ќе гради дигитален суверенитет или ќе остане зависна од расцепкани, скапи и недоволно контролирани решенија.

Вештачка интелигенција, „Везилка“ и јазикот како дигитална инфраструктура

Во делот на вештачката интелигенција, образованието и дигиталните вештини отчетот го издвојува Националниот центар за вештачка интелигенција „Везилка“, проект со вкупна вредност од 6,5 милиони евра, како и обуките за администрацијата и вложувањето во македонскиот јазик во дигиталната ера.

Ова е особено важна точка. За мала јазична заедница дигиталната трансформација не е само прашање на апликации и сервери. Таа е и прашање на тоа дали македонскиот јазик ќе биде присутен во новите AI системи, дали институциите ќе создаваат квалитетни податоци, дали образованието ќе подготвува луѓе што можат да работат со технологијата, а не само да ја користат како готов производ.

Тука се надоврзува и текстот на Panoptikum за „Везилка“ како тест за дигиталната зрелост на Македонија. Проектот е шанса, но и обврска: ако вештачката интелигенција влезе во јавниот сектор без јасни правила, без проверливи податоци и без човечка одговорност, таа може да ја забрза администрацијата, но и да ги засили нејзините стари слабости.

Децата, интернетот и јавната доверба

Во отчетот е наведено дека е формиран Националниот центар за побезбеден интернет за деца, МкСафеНет, поддржан од програмата „Дигитална Европа“ со повеќе од 700.000 евра. Паралелно, Министерството ја предводи и програмата „21st Century Schools“ со British Council.

Овој дел не смее да се третира како спореден. Децата се првата генерација што не влегува во дигиталниот свет – тие веќе живеат во него. Прашањето е дали државата, училиштето и родителите имаат доволно знаење, координација и алатки за да ги заштитат без да ги изолираат, да ги научат без да ги плашат и да им дадат дигитална самостојност без наивност.

Бројките се почеток, довербата е вистинскиот резултат

Отчетот на Андоновски содржи доволно бројки за да покаже движење: повеќе електронски услуги, повеќе корисници, повеќе барања, повеќе интероперабилни трансакции, повеќе институции во еДМС, повеќе центри за услуги, нови проекти во сајбер-безбедноста, AI и дигиталното образование. Но дигиталната трансформација ќе биде завршена како политичка приказна дури кога ќе почне да исчезнува како секојдневна мака.

Граѓанинот не ја мери државата според индекс, туку според тоа дали успеал да заврши работа без понижување, без врски, без три шалтера и без реченицата „системот ни падна“. Компанијата не ја мери реформата според презентација, туку според тоа дали процедурата е предвидлива. Ученикот не ја мери дигиталната иднина според проект, туку според тоа дали училиштето го подготвува за светот во кој веќе живее.

Ако оваа фаза навистина значи премин од стагнација кон систем што испорачува резултати, следниот тест ќе биде уште потежок: од бројки кон квалитет, од портал кон доверба, од институционален отчет кон граѓанско искуство. Тука ќе се види дали Македонија само ја дигитализирала старата бирократија или конечно почнала да ја менува.