Една спортска сала од 440 квадратни метри тешко може сама по себе да биде приказна за економски пресврт. Но кога истиот ден, од истото место, се најавуваат повеќе од 1.200 тековни проекти низ Македонија и уште три странски инвестиции што треба да бидат договорени наесен, локалниот објект во Припор станува добра почетна точка за поголемото прашање: колку од најавеното ќе се претвори во видлив, употреблив и долгорочен развој?
Салата во Припор – мала инвестиција со многу конкретна мерка
Флеш:
Во подрачното основно училиште „Круме Кепески“ во Припор, Кисела Вода, денеска е пуштена во употреба нова спортска сала. Инвестицијата изнесува околу 20 милиони денари, а објектот зафаќа 440 квадратни метри.
За жителите на Припор, вредноста на проектот не е во церемонијата, туку во тоа што учениците добиваат простор за физичко образование и спорт што подолго време бил потребен. Токму тука се гледа разликата меѓу инвестиција како политичка бројка и инвестиција како јавна функција: салата може да се измери, да се користи и со години да се проверува дали е одржувана и дали навистина им служи на децата.
Министерката за образование и наука Весна Јаневска изјави дека во последните две години биле вложени околу 90 милиони евра во проекти од областа на образованието. За Кисела Вода се најавени и дополнителни зафати – нова сала во училиштето „Кузман Јосифовски – Питу“ и реконструкции на постојни спортски објекти.
Бројката од 1.200 проекти е голема – затоа и бара голема отчетност
Премиерот Христијан Мицкоски на настанот повтори дека низ Македонија во моментов се реализираат повеќе од 1.200 проекти, финансирани и преку пренасочување средства од централниот буџет кон општините. Како приоритети беа истакнати инфраструктурата, образованието и локалниот развој.
Сепак, самата бројка не е доволна. 1.200 градилишта можат да значат сериозен инвестициски циклус, но само ако зад нив стојат јасни рокови, реални буџети, завршени објекти и мерлив ефект врз секојдневието. Улица што повторно ќе се раскопува за две години, сала што нема да се одржува или објект што останува недовршен не станува развој само затоа што еднаш бил внесен во список на капитални проекти.
Токму затоа Panoptikum веќе ја отвори пошироката тема во текстот „Инфраструктурата не е бетон, туку договор за иднината“: јавната инвестиција добива смисла тогаш кога трае подолго од политичкиот циклус што ја најавил. Истата мерка треба да важи и за сегашниот пакет општински проекти.
Три инвестиции наесен – засега најави, а не завршени договори
Од Кисела Вода дојде и економски поширока најава. Мицкоски изјави дека по средбите со инвеститори во Брисел три инвестиции се во завршна фаза на преговори и дека договорите се очекува да бидат потпишани во текот на есента. Според неговата изјава, еден инвеститор е од Германија, еден од САД, а третиот случај се однесува на проширување на веќе постојна инвестиција во Македонија.
Тоа е важна разлика: станува збор за најавени договори, не за веќе реализирани вложувања. Во оваа фаза не се објавени износите, локациите, бројот на работни места, секторите или конкретните компании. Премиерот рече дека преговорите се во завршна фаза и дека договорите треба претходно да поминат на некоја од следните владини седници.
Затоа реалната тежина на најавата ќе може да се процени кога ќе бидат познати капиталот, роковите, типот на производство или услуга и обврските што ги преземаат инвеститорите.
За Македонија ова не е споредно прашање. Во анализата „Инвестициите се одлука за иднината, не само движење на капитал“ веќе ја поставивме суштинската мерка: добрата инвестиција не се вреднува само според износот на почетниот капитал, туку според продуктивноста, знаењето што го носи, домашните добавувачи што ги вклучува и работните места што остануваат одржливи.
Образованието, локалната инфраструктура и економијата се иста развојна приказна
На прв поглед спортска сала во Припор и странски инвеститор од Германија или САД немаат многу заедничко. Во подолга перспектива, сепак, тие се дел од истата равенка. Компаниите бараат инфраструктура, квалификувани луѓе и функционални институции; локалните заедници бараат училишта, улици, спортски објекти и услови поради кои младите би имале причина да останат.
Затоа вложувањето во образование не треба да се третира како декоративен додаток кон „вистинската“ економија. Тоа е нејзина основа. И модерна фабрика и нова училишна сала се капитални вложувања, но нивниот најважен производ се луѓето што ќе работат, учат, создаваат и живеат во средината што ги опкружува.
Слична логика стои и зад нашата анализа за инвестициите во студентските домови и образовната инфраструктура, каде што вредноста на капиталниот проект се мери според условите што реално ќе ги добијат учениците и студентите, а не според бројот на прес-конференции.
На крајот ќе се бројат завршените работи, не најавите
Денеска јавноста доби три различни нивоа на инвестициска приказна: еден веќе завршен објект во Припор, повеќе од 1.200 проекти за кои Владата тврди дека се во реализација и три странски инвестиции што треба да се формализираат наесен. Токму тој распон е корисен. Покажува каде завршува политичката најава, а каде почнува јавната проверка.
Салата во „Круме Кепески“ веќе може да ја проверуваат учениците и родителите. За 1.200-те проекти ќе треба да се гледа колку навистина ќе бидат завршени, со каков квалитет и по која конечна цена. За трите странски инвестиции, есента ќе покаже дали преговорите ќе станат потпишани договори и конкретни вложувања.
Тоа е и наједноставната мерка за секоја инвестициска политика – не колку крупно звучи кога се најавува, туку што останува зад неа кога ќе заврши церемонијата.
