Дрон со експлозив влезе во бугарскиот воздушен простор од правец на Романија и експлодира само стотина метри во внатрешноста на Бугарија, во близина на Кардам. Нема загинати, повредени ниту оштетена инфраструктура. Но местото на падот е она што го претвори инцидентот од уште еден залутан лет во сериозно безбедносно прашање: дронот завршил на околу еден километар од бугарска компресорска станица на Трансбалканскиот гасовод.
Неколку дена претходно на аеродромот Лајпциг/Хале во Германија беше откриен дрон опремен со професионален експлозив и детонатор, а потоа беа регистрирани и дронови над важен објект на Бундесверот во Мехерних. Нема доказ дека случаите во Бугарија и Германија се дел од иста операција. Сепак, заедничка е слабата точка што ја откриваат: мали и нисколетечки беспилотни летала можат да стигнат опасно блиску до гасоводи, аеродроми, воени бази и друга критична инфраструктура.
Експлозија кај Кардам, на километар од гасоводот
Бугарскиот премиер Румен Радев соопшти дека леталото навлегло во воздушниот простор на земјата во 8:10 часот денеска. Експлозијата се случила во поле со сончоглед, во непосредна близина на поранешниот граничен премин Кардам и на околу 100 метри од границата со Романија. Областа веднаш била обезбедена, а на терен излегле граничната полиција, полицијата и експерти од Министерството за одбрана.
Според Радев, звукот на леталото прво го регистрирала романската гранична полиција. Бугарската патрола од реонот на Генерал Тошево потоа слушнала силна експлозија и забележала црн чад. Дронот претходно не бил откриен ниту од романските ниту од бугарските системи, а Софија не добила информација ни од НАТО-центарот за комбинирани воздушни операции во Торехон.
Токму тоа е можеби поважниот дел од приказната од самата експлозија. Малите летала што се движат ниско остануваат тежок проблем за класичната радарска покриеност. Бугарија веќе најави преместување на дел од опремата за откривање и спротивставување на дронови кон северната граница и дополнително обезбедување на стратешките објекти.
Бугарската војска: Дронот бил „Маја“, нема индиции за намерен напад
Во текот на вечерта стигна и првата поконкретна воена проценка. Началникот на бугарската одбрана, адмирал Емил Ефтимов изјави дека остатоците укажуваат оти станува збор за дрон-мамец од типот „Маја“ и дека нема индиции за намерно дејство насочено против Бугарија. Според неговата проценка, леталото можеби било отклонето од својата траекторија под дејство на системи за електронско војување.
Ефтимов наведе дека дрон од овој тип може да носи до пет килограми експлозив. Бугарското Министерство за одбрана, според Reuters, соопшти дека „Маја“ се користи од украинските вооружени сили, но тоа не значи дека во овој момент е утврдено од каде точно бил лансиран конкретниот дрон, кој управувал со него или која била неговата првична траекторија. Токму затоа разликата меѓу идентификација на типот на леталото и утврдување на одговорноста е суштинска.
Инцидентот доаѓа во чувствителен регионален контекст. Романија во изминатиот период повеќепати се соочуваше со беспилотни летала и нивни остатоци во близина или на сопствената територија. За тоа Panoptikum пишуваше и во анализата за дронот над Романија и моментот кога војната во Украина го допира прагот на НАТО.
Лајпциг – дрон со професионален експлозив на голем карго-аеродром
Само три дена пред бугарскиот инцидент германските безбедносни служби се соочија со уште посериозен случај. На аеродромот Лајпциг/Хале беше откриен дрон опремен со експлозивна направа. Германските истражители потврдија дека леталото имало професионален експлозив и детонатор, а федералното обвинителство ја презеде истрагата поради сомнение за сериозен напад врз транспортната и логистичката инфраструктура на Германија.
Локацијата дополнително ја зголеми чувствителноста на случајот. Дронот бил во близина на украински товарен авион „Антонов“ Ан-124, а Лајпциг/Хале е еден од најголемите европски карго-центри и важен логистички јазол. Сепак, германските власти не објавија дека украинскиот авион бил потврдена цел и не утврдија кој стои зад леталото.
Германскиот министер за внатрешни работи Александер Добринт го оцени случајот како ново ниво на закана и рече дека техничката изведба укажува на професионален пристап. Тој предупреди дека борбата меѓу технологиите за употреба и за неутрализирање дронови сè повеќе личи на техничка трка во која одбраната мора постојано да се приспособува.
Необичната интервенција на возачот на аеродромски автобус
Во германскиот случај подоцна се појави уште еден необичен детал. Пратеникот на ЦДУ Детлеф Сеиф изјави дека возач на аеродромски автобус го забележал дронот при низок лет и го исфрлил од воздух со интервенција од автобусот, по што леталото паднало. Reuters ја пренесе изјавата на пратеникот, а германските функционери ја оценија постапката како храбра, но и крајно опасна.
Овој детал треба да се чита внимателно. Првичните официјални информации на германските служби зборуваа дека дронот бил пронајден од вработен на аеродромот на јужната писта и дека експлозивната направа потоа била обезбедена и деактивирана од специјалисти. Истрагата треба да ја реконструира целата траекторија и редоследот на настаните.
Дронови и над базата каде се сервисира „Патриот“
Германската безбедносна нервоза не заврши во Лајпциг. Дронови беа забележани и над воениот комплекс во Мехерних, западно од Бон. Станува збор за важна локација на Бундесверот каде што, меѓу другото, се сервисираат системите за противвоздушна одбрана „Патриот“, а во подземниот комплекс се чуваат воена опрема и резервни делови.
Ниту за овие прелетувања засега не е утврдено кој стои зад дроновите, а нема ни потврдена поврзаност со Лајпциг. Токму тоа е границата што во вакви вести не треба да се преминува: серијата инциденти оправдано предизвикува безбедносна тревога, но не е доказ сама по себе дека сите летала имаат ист оператор или се дел од единствена координирана акција.
Русија зборува за провокација, германската истрага сè уште нема именувано сторител
Паралелно со истрагата почна и политичката битка околу толкувањето на настаните. Руската амбасада во Берлин го отфрли поврзувањето на Москва со дронот во Лајпциг и случајот го нарече провокација што ѝ оди во прилог на Украина и на оние што сакаат натамошна милитаризација на Европа. Германските власти не објавија доказ со кој конкретниот инцидент му се припишува на некој странски актер.
Тоа не ја намалува тежината на случувањата. Европа веќе не се соочува само со прашањето колку дронови може да собори, туку колку рано може да ги открие. Во Лајпциг летало со експлозив стигна на простор на голем аеродром. Во Мехерних беспилотни летала се појавија над воена инфраструктура. Кај Кардам дрон со експлозив помина незабележано низ воздушен простор на две членки на НАТО и заврши во непосредна близина на енергетски коридор.
Тоа е новата безбедносна математика: не е потребен голем авион или ракета за да се отвори сериозна криза. Доволно е мало летало, ниска височина и неколку километри погрешна – или намерно избрана – траекторија. Токму затоа прашањето за противдронската одбрана веќе не е техничка тема за воени специјалисти, туку дел од заштитата на енергетиката, транспортот и секојдневното функционирање на европските држави.
За Македонија тоа не е далечна приказна. Како членка на НАТО и земја со сопствена критична енергетска, транспортна и воена инфраструктура, Македонија е дел од истиот безбедносен простор. Поширокиот проблем на европските одбранбени капацитети веќе го отвора и анализата на Panoptikum за европската противвоздушна одбрана, дроновите и новите воени капацитети, додека модернизацијата на Армијата и новата безбедносна средина го поставуваат истото прашање во македонски контекст.
