Македонската одбрана влегува во период во кој повеќе не е доволно да се каже дека Армијата се модернизира. Прашањето сега е дали државата може да го издржи темпото: финансиски, институционално и човечки. Министерот за одбрана Владо Мисајловски денеска на прес-конференција го претстави двегодишниот пресек на сработеното во Министерството и Армијата со порака дека Македонија е стабилна и безбедна држава, а модернизацијата не е запрена и покрај сериозниот притисок врз одбранбениот буџет.

Таа реченица е суштината на денешната одбранбена политика: повеќе пари, повеќе опрема, повеќе обврски – и сè поголема потреба јавноста да знае што точно се добива за таа цена. Во време кога НАТО ја поместува логиката на одбранбените издвојувања кон повисоки и пошироко дефинирани безбедносни инвестиции, Македонија не може да остане надвор од таа динамика. Но модернизацијата не е само набавка на возила, системи и хеликоптери. Таа е и прашање на плати, касарни, професионални војници, обука и доверба во институциите.

Буџетот расте, обврските растат уште побрзо

Мисајловски изјави дека одбранбениот буџет е над 2% од БДП, а вкупните издвојувања, според она што го слушнале од првите луѓе на НАТО, се над 4%. Тоа е бројка што политички звучи силно, особено за мала држава. Но зад неа стои и реална буџетска тежина: секој договор за опрема, секое доцнење, секоја испорака и секое одржување во следните години стануваат дел од долгорочна финансиска обврска.

Според информациите што ги пренесоа медиумите, во рамките на модернизацијата се споменуваат 16 договори со САД во висина од околу 339 милиони американски долари, со дел средства од македонскиот буџет и дел како американска поддршка. Дополнително, преку Европскиот мировен фонд се наведува поддршка од над 40 милиони евра, распределена во три пратки опрема. Првата, според изјавите, е целосно пристигната, а втората е во фаза на пристигнување.

Ова ја поставува Македонија во нова одбранбена реалност. Таа повеќе не е земја што само политички припаѓа на евроатлантската архитектура. Таа мора да покаже дека може да ја носи и материјалната страна на членството: набавка, одржување, интероперабилност, обука и способност да придонесе во колективната безбедност. Во тој контекст се вклопуваат и претходните анализи на Паноптикум за македонската одбрана во европската трка за капацитети и за тоа како САД ја менуваат сметката во НАТО.

Опрема има, но модернизацијата не завршува со испорака

Во отчетот беа наведени повеќе конкретни набавки и испораки: 96 лесни оклопни возила JLTV, прва пратка од оклопните возила Stryker, артилериски системи Boran од Турција, системи за противвоздушна одбрана Mistral 3 од Франција, како и повеќенаменски хеликоптери од „Леонардо“, од кои првите два се очекуваат годинава, а испораките треба да продолжат до 2029. година.

На хартија ова изгледа како силен скок во капацитетите. Во практика вистинскиот тест почнува откако опремата ќе пристигне. Воената техника не е политичка фотографија од примопредавање, туку систем што бара обучени луѓе, резервни делови, инфраструктура, логистика, сервиси, доктрина и долгорочно планирање. Ако тие делови не се синхронизирани, модернизацијата може да остане скапа витрина наместо функционална способност.

Затоа е важно дека началникот на Генералштабот, генерал-мајор Сашко Лафчиски го поврза отчетот и со учеството на Армијата во вежби, мисии и НАТО оценување. Според објавените информации, Армијата во изминатата година учествувала на 34 вежби, годинава на 30, а Лесната пешадиска баталјонска група добила статус „mission capable“, односно „борбено подготвена“. Тоа е важен дел од приказната: опремата има смисла само ако е врзана со способност.

Човечкиот фактор е најслабата точка ако остане во сенка

Во јавните настапи најлесно се паметат милионските договори и големите системи. Но Армијата ја носат пред сè луѓето. Мисајловски најави разговори со синдикатите за нов колективен договор и барање решение за професионалните војници што навршуваат 45 години. Беше најавен и раст на платите за вработените од следната година.

Ова не е спореден дел од отчетот, туку негов најчувствителен слој. Ако државата сака модерна Армија, мора да има луѓе што ќе сакаат да останат во неа. Не се гради одбрана само со возила и системи, туку и со јасна кариера, достоинствени плати, решен статус, нормални услови и чувство дека униформата не е потрошна категорија. Токму затоа темата за професионалните војници, касарните и стандардот на припадниците на Армијата не смее да се третира како синдикална маргина, туку како дел од националната безбедност.

Во таа смисла треба да се земат предвид и претходните реакции на синдикални претставници за состојбите во дел од армиските објекти кои укажуваа на руинирани услови во касарните. Министерството најавува инвестиции во инфраструктурата: над 12 милиони евра оваа и следната година, дваесетина завршени проекти во вредност од над 3,1 милиони евра, пет тековни проекти од околу 850 илјади евра, како и идни реконструкции, меѓу кои хотелот „Шар“ на Шар Планина и Домот на Армијата во Скопје.

Македонија во безбедносна Европа која повеќе не спие мирно

Пораката дека Македонија е стабилна и безбедна држава не треба да се чита како самодоволна политичка формула. Во денешна Европа стабилноста не е трајна состојба, туку постојано одржуван капацитет. Војната во Украина, хибридните закани, притисокот врз критичната инфраструктура, миграциските и енергетските ризици, како и отворените регионални прашања го менуваат значењето на безбедноста.

Затоа и НАТО по Самитот во Хаг зборува за нова одбранбена обврска од 5% од БДП до 2035. година, составена од 3,5% за основни одбранбени потреби и до 1,5% за пошироки безбедносни инвестиции, како критична инфраструктура, киберодбрана, цивилна подготвеност и индустриска отпорност. За мала држава како Македонија ова не е само финансиска формула, туку прашање на приоритети: што се брани, со кои ресурси и со каква јавна контрола.

Во поширокиот регионален контекст Паноптикум веќе пишуваше дека Западен Балкан не смее да стане слепа точка на НАТО. Денешниот отчет за одбраната се вклопува токму во таа логика. Македонија мора да биде дел од колективната безбедност, но истовремено мора да ја чува сопствената мерка: одбраната да не стане само бројка во табела, туку функционален систем што граѓаните го разбираат и му веруваат.

Отчетот како почеток на посериозна јавна расправа

Отчетот на Мисајловски содржи конкретни бројки, договори и најави. Тоа е добро зашто без бројки нема одговорност. Но вистинската расправа допрва треба да се води: колку од набавеното е веќе оперативно, колку ќе чини одржувањето, каква е кадровската слика, што се случува со професионалните војници, колку брзо се обновува инфраструктурата и дали граѓаните ќе добиваат редовен, разбирлив и проверлив увид во оваа скапа трансформација.

Модернизацијата на Армијата не е луксуз, особено во Европа која повторно ја учи цената на безбедноста. Но таа не смее да стане ниту непрегледна каса во која јавноста гледа само свечени изјави и фотографии од опрема. Одбраната е најсериозна кога е силна, тивка, професионална и отчетна. Македонија денес тврди дека чекори во таа насока. Следното прашање е дали темпото ќе го издржат и буџетот и институциите и луѓето што ја носат униформата.