Кога цената на нафтата расте, граѓанинот го гледа бројот на бензинската пумпа, државата го гледа буџетскиот приход, а нафтените компании го гледаат билансот на добивката. Трите погледи се поврзани, но не се исти. Токму во таа разлика се крие суштината на сегашниот нафтен потрес: цената се движи како берзански сигнал, данокот како политичка одлука, а профитот како резултат на моќта да се контролира производството, транспортот и преработката.
Во последните денови пазарот покажа колку брзо може да се смени расположението. По стравувањата од нарушување на снабдувањето на Блискиот Исток, Брентот денеска падна на околу 103,95 долари за барел, откако Саудиска Арабија понуди дополнителни количества преку Оман. Само неколку дена претходно загриженоста околу прекините на транспортните рути ги турна цените над 108 долари, а сценаријата за продолжена криза повторно го отворија прашањето за 120 долари.
Нафтата не е само суровина, туку систем на моќ
Нафтената индустрија не ја сочинуваат само платформите и рафинериите. Таа е спој на државна моќ, капитал, логистика, берзански очекувања и геополитика. Саудиска Арамко, ExxonMobil, Chevron, Shell, BP, TotalEnergies, Eni и Equinor се различни компании, со различни сопственици и стратегии, но сите работат во ист екосистем: кој има пристап до резерви, кој има рафинерии, кој има танкери и кој може да го пренесе товарот до потрошувачот.
Затоа текстовите за „главните луѓе“ во нафтените компании не се само корпоративни портрети. Изборот на извршен директор, инвестициите во истражување, одлуката за дивиденди или пренасочувањето кон природен гас и обновливи извори можат да влијаат врз цели пазари. Во криза, менаџерската одлука станува дел од геополитичката равенка.
Но, големината на приходот не е исто што и големината на профитот. Производителот може да има огромен промет, но и огромни трошоци; рафинеријата може да заработи повеќе од производителот во период кога маржите за преработка растат; трговецот може да профитира од нестабилноста без да поседува ниту една нафтена платформа. Нафтата е синџир, а кризата ги наградува оние што го контролираат најтесното грло во синџирот.
Војната ја зголемува цената, но не го објаснува секој пад
Енергетскиот пазар реагира на очекувањата пред да реагира на реалниот недостиг. Ако трговците проценат дека Ормускиот Теснец, Црвеното Море или голем нафтовод може да бидат попречени, цената веднаш вклучува „премија за ризик“. Ако подоцна се појави алтернативен транспортен правец или дополнителен товар, дел од таа премија исчезнува.
Во исто време, залихите делуваат како спротивен сигнал. Според пренесените податоци од Американскиот институт за нафта, залихите на сурова нафта, бензин и дестилати во САД се зголемиле за 7,1 милион барели во неделата до 11. септември, иако аналитичарите очекувале намалување. Тоа е доволно за пазарот краткорочно да заклучи дека снабдувањето е помалку тесно, па цената да падне.
Сепак, падот не значи дека кризата е завршена. Агенцијата за енергетика предупреди дека глобалната понуда во 2026 година може да се намали за 5,7 милиони барели дневно, додека светските залихи во август се намалиле со брзо темпо. Пазарот, значи, може истовремено да бележи дневен пад и да остане структурно ранлив.
Кога нафтените компании заработуваат од туѓата неизвесност
Вообичаено е да се каже дека компаниите само ја следат цената на пазарот. Тоа е делумно точно, но не е доволно. Компаниите со сопствени резерви, рафинерии и транспортни капацитети имаат можност да ја приспособат продажбата, да ги пренасочат товарите и да ги искористат повисоките маржи. Во такви услови, кризата за домаќинствата може да стане прилика за акционерите.
Анализата на The Guardian процени дека осум големи нафтени компании во вториот квартал оствариле заедничка добивка од речиси 93 милијарди долари. Бројката сама по себе не докажува незаконско однесување, ниту значи дека секој литар гориво е директен профит. Но, ја покажува асиметријата: потрошувачот плаќа веднаш, додека големата компанија може да го претвори пазарниот шок во повисока добивка, дивиденда или откуп на сопствени акции.
Тука се отвора и етичкото прашање. Ако профитот расте поради војна, блокирани рути и страв од недостиг, дали е доволно да се каже дека тоа е само пазар? Пазарот ја мери реткоста на стоката, но не ја мери човечката цена на инфлацијата. Затоа државите периодично отвораат расправи за оданочување на неочекуваните добивки, ограничување на маржите или задолжително инвестирање во енергетска отпорност.
Македонскиот парадокс: висок бруто-ДДВ, неизвесен нето-приход
Во Македонија расправата најчесто се сведува на прашањето: колку заработува буџетот од горивата? Одговорот бара внимателност. Државата бруто инкасира околу 170–200 милиони евра годишно од ДДВ поврзан со горивата, но точниот официјален износ не се објавува како посебна буџетска ставка.
Причината е важна: ДДВ-обврзниците пријавуваат влезен и излезен данок, а транспортните, логистичките, земјоделските и другите компании можат да го одбијат влезниот ДДВ за гориво од својата обврска. Оттука, бруто-пресметката не е исто што и нето-приходот во касата. Реалниот нето-ефект е поголем кај горивото што го купуваат физички лица и субјекти што не се ДДВ-обврзници.
Во оваа смисла, намалувањето на ДДВ од 18% на 10% е краткорочен механизам за ублажување на ударот, но и откажување од дел од приходот. На 15. септември 2026. година, според објавените податоци, бензините поскапеле, додека дизелот поевтинел поради даночната интервенција. Мерката е временски ограничена до 28 септември, што покажува дека Владата ја третира како кризна, а не како трајна даночна политика.
Кој навистина ја плаќа сметката?
Намалениот ДДВ има политички привлечен ефект: граѓанинот веднаш гледа пониска цена или избегнато поскапување. Но, мерката е линеарна. Тој што вози мал автомобил и тој што користи повеќе возила, компанијата со голем возен парк и домаќинството со еден автомобил, формално добиваат исто намалување по литар. Во апсолутен износ, повеќе добива оној што троши повеќе.
Затоа таргетираната помош може да биде поефикасна: поддршка за ранливи домаќинства, јавниот превоз, земјоделците, малите превозници и фирмите чии трошоци директно се прелеваат во цените на храната и услугите. Линеарното намалување на ДДВ е едноставно за спроведување, но поскапо за буџетот и помалку прецизно како социјална политика.
Од нафтен шок кон енергетска политика
Секој нафтен потрес ја повторува истата лекција: Македонија не може да ја контролира светската цена, но може да ја намали сопствената ранливост. Тоа значи поголема енергетска ефикасност, подобар јавен превоз, диверзификација на снабдувањето, стратешки резерви, транспарентни податоци за даночниот ефект и јасни правила за интервенција.
Неопходна е и поголема јавна отчетност. Ако се тврди дека буџетот губи од намалениот ДДВ, јавноста треба да ја види методологијата: количини, просечни цени, удел на физички лица, поврат на ДДВ и очекуван фискален ефект. Без тоа, граѓаните остануваат меѓу две недовршени приказни — дека горивото е прескапо и дека државата премногу се откажува од приходите.
Нафтата е повеќе од цена на барел. Таа е тест за тоа кој има моќ да го пренесе ризикот врз други: компаниите кон потрошувачите, пазарите кон државите, а државите кон идните буџети. Вистинската политика не е само да се намали цената за две недели, туку да се изгради економија во која секој нов геополитички потрес нема веднаш да стане семеен и јавен финансиски проблем.
