На 17. август истече рокот што требаше да ги приближи Вашингтон и Техеран до поширок и потраен договор. Наместо политички пробив, од Иран пристигна порака дека досегашниот одбранбен пристап може да биде заменет со „целосно офанзивна“ политика доколку дипломатските напори пропаднат.
Флеш:
Во конфликт во кој секоја реченица се чита и како порака до противникот и како сигнал до пазарите, ова не е само уште една закана. Иран настојува да покаже дека времето купено со јунскиот меморандум не може бесконечно да се продолжува, додека САД одбиваат да ги прифатат клучните ирански барања околу Ормускиот теснец, санкциите и пошироката безбедносна рамка.
60 дена поминаа, договорот не стигна
Меморандумот за разбирање, договорен на 17. јуни, постави рок од 60 дена во кој САД и Иран требаше да се придвижат кон поширок договор за завршување на војната. Во пакетот беа прашањата за иранската нуклеарна програма, американските санкции, прекинот на воените операции и повторното воспоставување на нормалната пловидба низ Ормускиот теснец.
Рокот можеше да биде продолжен со согласност на двете страни, но до 17. август не беше постигнат конечен договор. Associated Press оценува дека Вашингтон и Техеран денес се подалеку од договор отколку во јуни. Нема видлив компромис околу теснецот, додека деталните разговори за нуклеарната програма сè уште не дале основа за трајно решение.
Токму Ормуз останува еден од најтешките јазли. Техеран го толкува јунскиот документ како основа за поголема иранска управувачка улога во овој стратешки морски премин, додека Вашингтон таквото толкување го отфрла.
Тоа не е спор околу формулација во дипломатски документ. Станува збор за прашање кој ќе има политичко, безбедносно и економско влијание врз еден од најважните енергетски коридори на планетата.
Иран најавува премин од одбрана кон офанзива
Најсериозната порака дојде од висок ирански функционер, кој за Reuters изјавил дека Иран е подготвен да ја промени досегашната политика и да премине кон целосно офанзивен пристап доколку дипломатијата со САД не даде резултат.
Според истиот извор, Техеран предупредува дека во случај на пропаѓање на дипломатските напори може да преземе и прецизна воена акција за пробивање на американската поморска блокада.
Таквата порака не значи дека нов напад е неизбежен. Таа, сепак, ја менува политичката температура на кризата. Иран сака Вашингтон да знае дека продолжувањето на сегашната состојба нема да биде прифатено како ново нормално и дека воената опција останува дел од пресметката.
Во исто време заканата е и преговарачка алатка. Наместо Техеран едноставно да бара продолжување на разговорите, пораката гласи дека САД најпрво мора да покажат дека се подготвени да ги исполнат обврските што Иран ги чита во јунскиот договор.
Дали дипломатијата беше искористена и за подготовка на нова војна?
Уште понепријатна слика доаѓа од извештајот на „Волстрит џорнал“. Весникот, повикувајќи се на ирански и арапски функционери и разузнавачки сознанија, пишува дека влијателни структури во Техеран не го гледале јунскиот меморандум како сигурен пат кон мир. Според ова известување, во Иран постоела проценка дека САД и Израел можеби се обидуваат привремено да го намалат притисокот врз светската економија и истовремено да купат време за нова фаза од конфликтот. Иранскиот одговор, ако оваа проценка е точна, бил да го искористи истиот период за сопствени подготовки.
Меѓу наведуваните чекори се засилување на улогата на Корпусот на Исламската револуционерна гарда, кадровски промени во безбедносниот систем и забрзување на производството на ракети и беспилотни летала. За овие тврдења е важно да се задржи новинарската дистанца: дел од нив се темелат врз неименувани функционери и разузнавачки проценки, а не врз јавно потврдени ирански документи.
Токму тука се наоѓа суштинскиот проблем. Двете страни преговараат, а истовремено се подготвуваат за можноста преговорите да пропаднат. Во таква атмосфера секој дополнителен ден на дипломатија може да биде прочитан и како ден добиен за воено прегрупирање.
Ормуз ја претвора регионалната војна во светски економски проблем
Ормускиот теснец одамна не е само географска точка на картата на Блискиот Исток. Низ него пред сегашниот конфликт минуваше огромен дел од глобалната трговија со нафта и течен природен гас. Секое сериозно нарушување на пловидбата затоа веднаш станува проблем за енергетските пазари далеку од самиот Залив.
Таа врска веќе ја покажа и движењето на цените на нафтата. Во најнапнатите фази од конфликтот Brent достигна околу 126 долари за барел, а на 17. август се движеше под 90 долари. Сепак, пазарот останува исклучително чувствителен на секоја промена во пловидбата и на можноста кризата повторно да се прошири.
На Panoptikum претходно пишувавме за иранската нафта, блокадата и нестабилната пловидба низ Ормуз, кога повторното минување на танкери веднаш донесе олеснување на пазарот. Тоа покажа колку брзо една воена или дипломатска одлука во теснецот се претвора во економска вест за целиот свет.
Во поширокиот контекст вреди да се потсетиме и на врската меѓу иранскиот ураниум и Ормускиот теснец. Нуклеарното прашање и контролата врз морскиот премин формално се различни теми, но во сегашните преговори тие стануваат делови од иста политичка равенка.
Ова не е далечна вест за Македонија
Географски Македонија е далеку од Персискиот Залив. Економски растојанието е многу пократко.
Ако кризата повторно го наруши снабдувањето со енергенси, последиците можат да се пренесат преку европските пазари врз цените на горивата, транспортот, производствените трошоци и инфлацијата. За една мала и увозно зависна економија не е потребно конфликтот да стигне до Балканот за неговата цена да се почувствува во секојдневието.
Затоа Ормуз не треба да се чита само како далечна геополитичка тема. Тој е пример колку е тесна врската меѓу воената безбедност, дипломатијата и цената што на крајот ја плаќаат потрошувачите.
Дипломатската врата е отворена, но просторот зад неа се стеснува
И покрај острата реторика, дипломатскиот канал не е целосно затворен. Посредниците продолжуваат да бараат простор за разговори, а Иран остава можност тие да продолжат доколку Вашингтон, според иранското толкување, почне да ги спроведува договорените обврски.
Проблемот е што дипломатијата веќе не се натпреварува само со календарот. Таа се натпреварува со воените подготовки, политичкиот престиж, економската блокада и длабоката недоверба меѓу страните.
Во мај во анализата „Иранската криза на работ на нова ескалација“ главното прашање беше дали примирјето може да издржи под притисокот на нуклеарниот спор и Ормуз. Три месеци подоцна тоа прашање е уште поактуелно.
На 17. август не истече само еден дипломатски рок. Исчезна и удобната претпоставка дека самото минување на времето работи во корист на мирот. Сега секој нов ден без договор ја отвора истата дилема: кој ќе попушти прв и дали дипломатијата ќе стигне пред следната ескалација.
