Европската комисија го отвори најсериозниот обид во последните години да се смени начинот на кој Европската Унија се проширува. Предлогот претставен вчера предвидува кандидатите постепено да се вклучуваат во делови од европскиот систем уште пред полноправното членство, а дел од меѓучекорите во преговорите повеќе да не зависат од едногласна согласност на сите земји членки.
Истовремено, Брисел сака посилни механизми со кои новите членки и по приемот би биле обврзани да ги почитуваат владеењето на правото, европските вредности и принципот на искрена соработка. Тоа е обид проширувањето да стане побрзо и потешко за блокирање, без да се намалат критериумите за членство. За Македонија, која со години чувствува колку еден билатерален спор може да го закочи процесот, токму прашањето за ограничување на блокадите има посебна тежина.
Квалификувано мнозинство наместо вето на секој меѓучекор
Една од најважните промени што ги предлага Европската комисија е употребата на квалификувано мнозинство при отворањето на преговарачките кластери и при други меѓуодлуки во пристапните преговори. Денешната практика овозможува една земја членка да го запре кандидатот и во фази што не значат конечен прием во Унијата. Комисијата оценува дека таквиот систем треба да стане поефикасен. И Европскиот парламент претходно побара да се напушти едногласноста при отворањето и затворањето кластери и поглавја, посочувајќи дека нејзината прекумерна употреба го забавува проширувањето. Европскиот парламент во својата стратегија за проширување веќе ја поддржа оваа насока. Тоа сепак не значи укинување на ветото за конечниот прием. За една држава навистина да стане членка на ЕУ и натаму ќе биде потребна согласност на сите земји членки и ратификација на договорот за пристапување. Суштинската разлика е во тоа што една членка би имала помал простор со билатерално прашање да го блокира секој технички чекор во текот на преговорите.
За Македонија токму тука се наоѓа најинтересниот дел од новата европска архитектура. Земјата веќе искуси како прашања надвор од класичните Копенхашки критериуми можат да станат дел од пристапниот процес. На Panoptikum неодамна пишувавме за новиот концепт за интеграција на Македонија пред полноправното членство, како и за обидите ЕУ подлабоко да се вклучи во македонско-бугарскиот јазол.
Членството повеќе нема да биде единствениот момент кога се добиваат придобивките
Втората голема промена е постепената интеграција. Наместо кандидатите со години да исполнуваат услови, а поголемиот дел од придобивките да ги почувствуваат дури по членството, Комисијата предлага тие порано да добиваат пристап до одделни европски политики и делови од единствениот пазар. Европската комисија наведува дека постепеното интегрирање може да опфати области како енергетиката, транспортот, дигиталниот сектор и одбраната. Пристапот нема да биде автоматски: ќе зависи од реформите, подготвеноста во конкретната област и политичкото усогласување со Унијата. Мерките ќе можат и да бидат повлечени доколку земјата назадува.
Тоа практично создава поинаков пристап кон проширувањето. Членството останува крајната цел, но патот до него веќе би можел да носи реални економски, институционални и политички придобивки. Комисијата најавува и годишни дијалози со кандидатите за да се проценува што уште може да биде отворено за постепена интеграција.
Построги правила и откако една земја ќе влезе во ЕУ
Паралелно со олеснувањето на пристапниот процес Брисел сака да затвори една друга слабост што стана видлива во изминатите години: што се случува ако земја која веќе станала членка почне сериозно да отстапува од европските правила?
Комисијата предлага идните договори за пристапување да содржат посилни заштитни клаузули, вклучувајќи можност за ограничување на европското финансирање и, во најтешки случаи, ограничување на гласачките права. Еврокомесарката за проширување Марта Кос објасни дека целта е Унијата да може поефикасно да реагира при назадување во владеењето на правото или прекршување на принципот на искрена соработка. Официјалниот пакет на Европската комисија предвидува таквите механизми да бидат вградени во идните пристапни договори.
Во медиумските извештаи за презентацијата на пакетот се наведува и можноста за 15-годишен период на засилени заштитни механизми за идните членки. Кос објаснила дека временското ограничување е важно за новопримените држави да не останат трајно во различен статус од постојните членки. Конечната форма на ваквите одредби, сепак, ќе зависи од идните договори за пристапување и согласноста на земјите членки.
Марта Кос: заслугите остануваат „златното правило“
Во расправата со европратениците Кос истовремено се обиде да расчисти уште една дилема – дали геополитичката потреба за ново проширување значи дека критериумите ќе бидат ставени во втор план. Нејзината порака е дека двата принципа треба да одат заедно. Проширувањето е геополитички интерес на ЕУ, но напредокот на кандидатите останува поврзан со реформите. Кос порача дека Европската комисија „нема да принудува никого“ да стане членка и дека успехот во процесот зависи од политичката волја и исполнувањето на условите од самите кандидати.
Комисијата во 2026. година планира индикативни патокази за Црна Гора, Албанија, Молдавија и Украина, доколку го задржат реформскиот моментум. Македонија засега не е меѓу четирите земји наведени во оваа конкретна најава, што дополнително го насочува вниманието кон домашната политичка блокада околу продолжувањето на пристапните преговори.
Што значи новиот модел за Македонија
Новата европска реформа сама по себе не го отстранува условот што Македонија го има во сегашната преговарачка рамка. Прашањето за уставните измени и натаму останува непосредната пречка за отворање на следната фаза од преговорите. Затоа би било погрешно предлогот за квалификувано мнозинство да се толкува како автоматско решение на сегашниот македонско-бугарски спор.
Сепак, ако новиот систем биде прифатен, тој може значително да ја промени средината во која ќе се водат идните фази од македонските преговори. Помалку меѓучекори би можеле да зависат од поединечно вето, а билатералните спорови би имале потесен простор да го блокираат целиот процес. Токму проблемот со предвидливоста е во центарот на македонските барања во последниот период, за што Panoptikum пишуваше и во анализата за барањето европски формат и појасен патоказ за Македонија.
Предлогот сега треба да мине низ политичката расправа меѓу земјите членки и европските институции. Оттука, ова сè уште не е ново важечко правило, туку обид да се редизајнира процесот пред следниот бран на проширување. Разликата е што прашањето повеќе не гласи само дали кандидатите се подготвени за ЕУ. Брисел сега отворено се прашува и дали самата ЕУ е подготвена за нив – и како да се осигури дека една поголема Унија нема да стане Унија со уште повеќе блокади.
