Александар Вучиќ ја напушти функцијата претседател на Србија седум месеци пред истекот на вториот мандат. Оставката отвора пат за предвремени претседателски избори, додека земјата веќе е во кампања за парламентарните избори на 25. октомври, на кои Вучиќ најави кандидатура за премиер.
Крај на претседателскиот мандат пред предвидениот рок
Александар Вучиќ поднесе оставка од функцијата претседател на Србија, со што неговиот втор претседателски мандат заврши околу седум месеци пред редовниот рок.
Reuters објави дека оставката истовремено го отвора патот за предвремени претседателски избори и му овозможува на Вучиќ по парламентарните избори да биде кандидат за претседател на Владата, доколку политичкото мнозинство што ќе се формира го предложи за таа функција. Со тоа неговото повлекување од претседателската функција не значи и повлекување од политиката. Напротив, Србија влегува во нова фаза во која Вучиќ од позиција на поранешен претседател преминува во активна парламентарна кампања.
Од претседателска функција кон трка за премиер
Вучиќ уште претходно јавно најави дека ќе учествува на предвремените парламентарни избори на 25. октомври годинава и дека неговата политичка цел е премиерската функција.
Reuters на 14. септември објави дека тој ја најавил кандидатурата за премиер во период на продолжени студентски и антикорупциски протести во Србија, кои започнаа по трагедијата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024. година, кога загинаа 16 лица.
Политички, тоа значи дека изборите на 25. октомври нема да бидат само борба за составот на Народното собрание, туку и за тоа кој ќе може да формира нова влада. Сепак, кој ќе биде премиер нема да зависи само од тоа кој е носител на една изборна листа. По изборите ќе биде потребно да се утврди парламентарното мнозинство, а потоа согласно институционалната постапка да биде предложен кандидат за претседател на Владата.
Србија останува и без избран претседател
Оставката на Вучиќ истовремено активира уставни и законски процедури за избор на нов шеф на државата.
Според објаснувањето на Радио-телевизија Србија, мандатот на претседателот престанува кога оставката ќе пристигне во Народното собрание. Потоа функцијата привремено ја врши претседателот на парламентот. Во актуелниот случај тоа е Ана Брнабиќ.
Законот предвидува претседателот на Народното собрание да може да ја врши должноста претседател на Републиката најмногу три месеци. Во тој период треба да бидат организирани избори за нов претседател.
Според РТС, гласањето мора да се одржи најдоцна три месеци од денот кога му престанал мандатот на претходниот претседател, што во конкретниот случај значи дека најдоцниот рок е 27. декември 2026. година. Од моментот на распишување на изборите до денот на гласањето мора да поминат најмалку 30, а најмногу 60 дена.
Двојна изборна динамика во Србија
Со оставката Србија практично влегува во два паралелни изборни процеса. Првиот се однесува на парламентарните избори на 25. октомври и на формирањето ново парламентарно мнозинство и влада. Вториот е изборот на нов претседател кој според законските рокови треба да заврши најдоцна до крајот на декември. Таквата временска концентрација значи дека во само неколку месеци може да бидат променети и составот на парламентот, и Владата, и носителот на функцијата претседател на државата.
Исходот на двата процеса не може однапред да се изведе од оставката: ќе зависи од гласовите на избирачите, распределбата на пратеничките мандати и од институционалните постапки што ќе следуваат.
Вучиќ: „Од утре сум еден од вас“
Во последниот ден на функцијата Вучиќ имаше повеќе јавни настапи. Пред граѓани собрани пред Претседателството тој порача дека е горд на она што, според неговите зборови, било постигнато во двата мандата и дека функцијата ја извршувал „верно, чесно и поштено“. Во телевизиски настап тој најави и дека по заминувањето од функцијата ќе влезе во изборната кампања како обичен граѓанин.
Таквата реторика е дел од неговото сопствено образложение за политичкиот премин од шеф на државата кон кандидат во парламентарна изборна кампања; не е независна оценка за неговиот досегашен мандат.
Помилувања во последниот ден
Посебно внимание привлече и користењето на претседателските овластувања непосредно пред оставката. Во последниот ден од мандатот Вучиќ зборуваше за одлуки за помилувања и аболиции поврзани со лица вмешани во настаните што ја одбележаа Србија во претходните година и половина.
Овој дел од неговиот последен претседателски ден доби дополнително политичко внимание бидејќи доаѓа во период кога земјата е обележана со протести, остри политички поделби и засилена предизборна мобилизација.
Протестите остануваат важна заднина
Политичката криза во Србија не започна со оставката. Во земјата речиси две години траат студентски и граѓански протести, во чиј фокус се барањата за одговорност, борба против корупцијата и функционирањето на институциите. Reuters ги поврзува нивниот почеток со уривањето на конструкцијата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024. година, при што загинаа 16 лица.
Различните политички актери во Србија имаат спротивставени толкувања за карактерот на протестите, одговорноста на власта и политичките последици од нив. Затоа тие остануваат една од главните теми со кои земјата влегува во октомвриските избори.
Кој ќе ја води Србија по изборите?
По оставката се отвораат неколку одделни прашања. Едно е кој ќе биде избран за нов претседател. Друго е каков ќе биде составот на идното Народно собрание. Трето е дали по парламентарните избори ќе постои мнозинство што ќе го предложи Вучиќ за премиер или ќе биде предложен друг кандидат.
Во меѓувреме Ана Брнабиќ ја врши должноста претседател на Србија, со овластувања што законот ги предвидува за периодот до изборот на нов шеф на државата. РТС
Од една функција кон друга – но одлуката останува кај избирачите и парламентот
Оставката на Вучиќ е значаен институционален пресврт затоа што го прекинува неговиот втор претседателски мандат пред истекот и го отвора процесот за избор на негов наследник.
Истовремено, тој останува активен политички учесник и влегува во трката за парламентарно мнозинство и премиерска функција.
Затоа наредните недели во Србија ќе бидат одредени од две различни, но тесно поврзани процедури: изборот на парламент и влада и изборот на нов претседател.
Дали тоа ќе доведе до значајна промена во распределбата на политичката моќ или до нејзино институционално прегрупирање ќе може да се утврди дури по гласањето и формирањето на новите државни институции.
