На светските берзи суровата нафта поевтинува веќе неколку трговски сесии, но возачите во Македонија и во делови од Европа не го чувствуваат тој пад на бензинските пумпи. Напротив, дизелот во последната пресметка во Македонија значително поскапе, а во Словенија ја надмина границата од две евра за литар.
Навидум станува збор за противречност: ако нафтата поевтинува, зошто дизелот поскапува?
Одговорот е во тоа што цената на барел сурова нафта и цената на готовиот дизел не се движат секогаш во ист правец и со исто темпо.
Суровата нафта поевтинува пет дена по ред
Цените на суровата нафта на светските берзи влегоа во серија на пад, под влијание на очекувањата за подобрување на снабдувањето и намалување на дел од геополитичкиот ризик. Берзанските движења покажуваат дека трговците внимателно ги следат сигналите од Блискиот Исток, состојбата со извозните рути, производството на големите извозници и перспективите за глобалната побарувачка.
Секој сигнал дека на пазарот може да пристигне повеќе сурова нафта го намалува притисокот врз цената на барелот, но тоа не значи дека истовремено мора да поевтинат и бензинот и дизелот.
Дизелот има сопствен пазар – и сопствена криза
За да се разбере сегашната состојба, мора да се направи разлика меѓу суровата нафта како основна суровина и дизелот како финален рафиниран производ. Од еден барел сурова нафта во рафинериите се произведуваат повеќе производи – бензин, дизел, керозин, мазут и други деривати. Цената на секој од нив зависи и од посебната понуда и побарувачка. Токму кај дизелот во моментов постои силен притисок.
Ограничувањата во рафинериското производство, проблемите во дел од глобалните синџири на снабдување и зголемената побарувачка за средни дестилати можат да ја туркаат цената на дизелот нагоре дури и кога суровата нафта поевтинува. Во такви услови дизелот практично може да се одвои од движењето на барелот.
Македонија: дизелот поскапе за 5,50 денари
Последната промена на цените во Македонија најдобро ја покажува оваа разлика. Максималната малопродажна цена на ЕУРОДИЗЕЛ БС достигна 104,50 денари за литар, што претставува зголемување од 5,50 денари. Истовремено, бензините поевтинија. ЕУРОСУПЕР БС-95 се продава по цена од 99 денари за литар, додека ЕУРОСУПЕР БС-98 изнесува 101 денар за литар. Овој контраст е особено интересен бидејќи покажува дека повеќе не е доволно да се следи само цената на суровата нафта.
Во пресметката на домашните цени се земаат предвид референтните цени на конкретните деривати на светските пазари, курсот на доларот, даночните давачки и другите елементи утврдени со методологијата.
Во последниот пресметковен период референтната цена на дизелот се зголемила многу повеќе од референтната цена на бензинот. Токму тоа е една од главните причини за големиот скок на дизелот во Македонија.
Зошто денешниот пад на берзите не се гледа веднаш на пумпите?
Втората важна причина е временското доцнење. Цената што возачот денес ја гледа на бензинската станица не е директна копија на моменталната берзанска цена на нафтата. Регулаторните пресметки се прават врз основа на движењата во одреден претходен период. Тоа значи дека ако суровата нафта започне да поевтинува денес, ефектот врз домашните малопродажни цени може да се почувствува дури во следната пресметка.
И тоа само доколку падот продолжи. Ако во меѓувреме повторно се зголемат цените на дизелот како готов дериват, ефектот од поевтината сурова нафта може значително да се намали или целосно да исчезне.
Словенија: дизелот над два евра
Сличен притисок се чувствува и во други европски земји. Во Словенија дизелот ја надмина психолошката граница од два евра за литар. Регулираната цена достигна околу 2,01 евро, додека бензинот остана значително поевтин. Таквата разлика дополнително покажува дека дизелот во моментов е еден од најчувствителните сегменти на европскиот енергетски пазар.
За европската економија ова е особено значајно бидејќи дизелот не е само гориво за патничките автомобили. Тој е основно гориво за голем дел од товарниот транспорт, логистиката, земјоделството, градежништвото и други стопански активности. Затоа неговото поскапување може посредно да се пренесе и врз цените на производите и услугите.
Европа е особено чувствителна на недостиг од дизел
Европскиот пазар во последните години стана почувствителен на нарушувања во снабдувањето со дизел и други средни дестилати. Промените во трговските текови, санкциите кон Русија, зависноста од увоз и ограничените дополнителни рафинериски капацитети создаваат услови во кои секој поголем прекин може брзо да предизвика скок на цените. Затоа е можно сурова нафта да има доволно, но да нема доволно расположлив дизел по конкурентна цена. Тогаш маржата меѓу суровината и готовиот производ расте.
За потрошувачите најважен на крајот е токму готовиот производ.
Поевтина нафта не значи автоматски поевтино гориво
Падот на цената на суровата нафта сепак е позитивен сигнал. Ако се задржи во подолг период и ако истовремено се стабилизира пазарот на деривати, притисокот врз малопродажните цени би можел да се намали. Но еден или неколку дена берзански пад не се доволни за автоматско и веднаш видливо поевтинување на бензинските пумпи.
За тоа е потребно истовремено да се намалат и референтните цени на конкретните горива. Особено на дизелот.
Дизелот станува поважен показател од барелот
Долги години јавноста главно го следеше Брент како главен показател дали горивата ќе поскапат или поевтинат. Сегашната енергетска криза покажува дека тоа веќе не е доволно. За цените што ги плаќаат граѓаните и компаниите сè поважни се:
цената на конкретниот дериват;
расположливите рафинериски капацитети;
залихите;
транспортните рути;
курсот на доларот;
даноците и акцизите;
геополитичките ризици;
регулаторната методологија.
Токму комбинацијата од овие фактори ја создава сегашната необична слика: нафтата на берзите поевтинува, бензинот може да се намалува, а дизелот истовремено нагло да поскапува.
Што може да се очекува понатаму?
Следните пресметки на цените ќе зависат пред сè од тоа дали падот на суровата нафта ќе продолжи и дали ќе се намали притисокот врз пазарот на дизел. Доколку берзанскиот пад биде краткотраен, ефектот врз малопродажните цени може да биде ограничен. Но ако поевтинувањето на суровата нафта се задржи и ако се стабилизира снабдувањето со деривати, постои простор и за намалување на цените на горивата.
Дотогаш дизелот останува најчувствителната точка на пазарот – не само за возачите, туку и за транспортот, стопанството и инфлацијата.
