Охридскиот Регион засега нема да биде впишан на Листата на светско наследство во опасност. Комитетот за светско наследство на УНЕСКО одлучи да им остави дополнителен петгодишен период на Македонија и Албанија за да ги спроведат препораките за заштита на природното и културното наследство.

На прв поглед, ова е добра вест. Охрид го задржува сегашниот статус, државата избегнува меѓународна опомена со силна симболичка тежина, а институциите добиваат време. Сепак, пет години не се победа. Тие се последна шанса да се покаже дека езерото, крајбрежјето, старото градско јадро и целото живо наследство на регионот можат да бидат заштитени и во практика, а не само во стратегии, декларации и пригодни говори.

Одлука што го одложи црвеното светло

Одлуката е донесена на 48. сесија на Комитетот за светско наследство, што се одржува во Бусан, Република Кореја, од 19 до 29 јули 2026 година. Во работните документи подготвени пред расправата, Центарот за светско наследство и советодавните тела оценија дека условите за впишување на Охридскиот Регион на Листата на светско наследство во опасност и натаму се исполнети. Во нацрт-одлуката беше предложено токму такво впишување.

Исходот беше променет по амандман поднесен во рамките на сесијата. Според информациите објавени по гласањето, мнозинството членки на Комитетот го поддржале решението Охрид да не биде ставен на листата во опасност и на Македонија и Албанија да им се даде дополнителен рок за исполнување на преземените обврски.

Тоа значи дека Охрид не доби уверение дека проблемите се решени. Доби одложување на најсериозната меѓународна мерка што УНЕСКО ја применува кога исклучителната универзална вредност на едно светско наследство е загрозена.

Што точно го загрозува Охридскиот Регион

Проблемите поради кои Охрид со години се приближува до Листата на светско наследство во опасност се одамна познати. Во документите на УНЕСКО повторно се посочуваат слабостите во управувањето, неконтролираната урбанизација, незаконските градби, инфраструктурните проекти, притисокот од туризмот, загадувањето, отпадните води и недоволната прекугранична координација меѓу Македонија и Албанија.

Посебно чувствителни остануваат крајбрежјето, Студенчишкото Блато, старото градско јадро, планските документи и сообраќајната инфраструктура. УНЕСКО бара законска заштита на Охридското Езеро како споменик на природата, прогласување на Студенчишкото Блато за парк на природата, усогласување на урбанистичките планови со режимите на заштита и реално отстранување на градбите што го нарушуваат просторот.

Не е доволно институциите да усвојат нови закони, комисии и планови. УНЕСКО го следи нивното спроведување – дали се запираат штетни проекти, дали се контролира градењето, дали функционира колекторскиот систем, дали се намалува загадувањето и дали управувањето со регионот е стручно, координирано и отпорно на дневнополитички притисоци.

Охрид е светско наследство како целина

Најчестата грешка во домашната јавност е Охрид да се набљудува како збир од одделни знаменитости: езерото, Самуиловата тврдина, Плаошник, Свети Јован Канео, старите куќи или чаршијата. Статусот на УНЕСКО не се однесува само на поединечни споменици. Тој го опфаќа природниот и културниот пејзаж како неделива целина.

Официјалниот опис на Охридскиот Регион ја нагласува токму оваа ретка поврзаност: древното езеро со неговите ендемични видови, историскиот град, ранохристијанските локалитети, средновековните цркви, иконописот, архитектурата и долгото човечко присуство на бреговите.

Затоа секоја интервенција има пошироко значење. Хотел на несоодветно место, нов пат без целосна процена, бесправна градба, испуштање отпадни води или уништување на влажно живеалиште не се изолирани комунални проблеми. Секој од нив го менува односот меѓу природата, градот и културната меморија – токму она поради што регионот е признат како светско наследство.

За поширокиот контекст на наталожените предупредувања, корисно е да се погледне и анализата на Паноптикум, „Охрид пред црвената линија на УНЕСКО“, како и текстот за тоа како инфраструктурните проекти ја отвораат дилемата меѓу развојот и заштитата.

Пет години во кои ќе се гледаат дела, не ветувања

Дополнителниот рок може да биде корисен само доколку биде претворен во јасен календар на обврски. Тоа подразбира рокови, одговорни институции, јавни извештаи, мерливи резултати и независен надзор. Без таква дисциплина, пет години лесно ќе поминат во нови стратегии, меѓуресорски состаноци и префрлање на одговорноста меѓу Владата, општините и јавните претпријатија.

Највидливиот тест ќе бидат дивоградбите. Со години тие се попишуваат, категоризираат и административно обработуваат, додека нивното присуство продолжува да го обликува крајбрежјето. Законот не може да важи само за објектите без политичка, економска или сопственичка заштита. Доколку државата сака да покаже дека ја разбрала пораката од Бусан, ќе мора да воспостави еднакви правила и да ги спроведе без селективност.

Вториот тест е водата. Охридското Езеро не може да се заштити со туристички слогани додека колекторскиот систем е преоптоварен, реките внесуваат загадување, а крајбрежните населби немаат соодветна инфраструктура. Заштитата на езерото е инженерско, еколошко и управувачко прашање што бара континуирани инвестиции, а не повремени акции.

Третиот тест е начинот на кој се планира развојот. Туризмот, локалната економија и инфраструктурата не мора да бидат непријатели на наследството. Проблемот почнува кога развојот се сведува на повеќе бетон, поголеми капацитети и краткорочна заработка. Одржливиот Охрид треба да заработува од својата зачуваност, а не од нејзиното постепено трошење. За таа промена е потребна поинаква туристичка логика, за која Паноптикум пишува и во текстот „Охрид повеќе не е само езеро“.

Од дипломатски успех до домашна одговорност

Владата може да ја претстави одлуката како дипломатски успех. Формално, тоа не е неточно: Македонија избегна Охридскиот Регион да биде ставен на Листата на светско наследство во опасност. Суштински, успехот ќе може да се прогласи дури кога причините поради кои таквото впишување беше предложено ќе престанат да постојат.

УНЕСКО не му подари пет години на Охрид за да остане ист. Ги даде за да се запре деградацијата, да се поправат долгогодишните пропусти и да се воспостави систем што нема повторно да зависи од последниот час, дипломатски амандмани и политички убедувања.

Охрид сега има време. Прашањето е дали Македонија конечно ќе покаже дека има и волја.