Граѓанско учество без административна казна
Во Македонија повторно се отвора прашањето што одамна тлее под површината на изборниот систем: дали граѓаните што се организираат надвор од партиските структури имаат вистинска, а не само формална можност да учествуваат на избори?
Девет независни граѓански иницијативи побараа итни измени на Изборниот законик со кои условите за независните листи и кандидати би се доближиле до оние што важат за политичките партии. Иницијаторите бараат изборен процес што ќе биде фер, еднаков и реално достапен, а не систем во кој непартиските кандидати на хартија имаат право, а во практика се соочуваат со повисоки бариери.
Барањето не е споредно техничко прашање. Тоа го допира самиот нерв на политичкиот плурализам: кој смее да влезе во изборната игра, под кои услови и со каков пристап до јавноста? Ако партиите имаат разработена инфраструктура, медиумска видливост, финансирање и административна предност, независните иницијативи често почнуваат од улица, маало, советничка сала или локален проблем што граѓаните самите решиле да го отворат. Токму затоа изборните правила не смеат да ги третираат како случајни натрапници во системот, туку како легитимни учесници во демократскиот процес.
Што бараат деветте иницијативи
Повикот е потпишан од „Шанса за Центар“, „Независни заедно“, „Подобро за Тетово“, „Ред за Куманово“, „Поинаку – Битола“, „Зелените од Гази Баба“, „Стига е – Струмица, Ново Село и Босилово“, „Ја штитам Беласица – Ново Село“ и „Движење правда“. Станува збор за граѓански иницијативи кои веќе имаат освоено советнички мандати на локални избори, па нивниот аргумент не е само принципиелен, туку и практично проверен: граѓаните им дале доверба, а системот и натаму ги третира како да почнуваат од нула при секој нов изборен циклус.
Меѓу барањата се намалување и пропорционално поставување на бројот на потребни потписи, можност тие да се собираат и на терен пред овластени лица, продолжување на рокот за собирање потписи од 15 на 30 дена, јасно означување на независните листи на гласачкото ливче и ист реден број за кандидатот за градоначалник и советничката листа кога доаѓаат од ист предлагач. Иницијативите бараат и вистинска, еднаква и транспарентна ждрепка за редоследот на гласачкото ливче, можност за делумни советнички листи, како и кандидатот за градоначалник да може истовремено да биде кандидат и на советничката листа од истиот предлагач.
Посебно важен дел од барањата е еднаквиот пристап до медиуми, дебати, информативни програми, билборди, платено политичко рекламирање, финансирање и враќање на надоместокот според освоени гласови. Тоа е точката на која формалната рамноправност најчесто паѓа. Не е доволно некој да може да се кандидира ако не може да биде видлив, ако не може да стигне до избирачите и ако административните трошоци го казнуваат токму затоа што не е партија.
Министерството за правда и затворената врата на реформата
Иницијаторите реагираат и на, како што наведуваат, отсуството на јасен писмен одговор од Министерството за правда по средбата од 16 април 2026 година. Тие бараат да знаат дали нивните предлози ќе бидат разгледани, кои барања се прифатливи, што би влегло во законските измени и кога ќе бидат вклучени во суштинска расправа. Во нивното соопштение се наведува дека имаат подготвено и амандмански, номотехнички формулирани предлози за измени на Изборниот законик.
Тука проблемот станува поширок од една група иницијативи. Ако изборната реформа се води како договор меѓу веќе етаблираните политички актери, тогаш граѓанското учество останува декоративно. А демократијата, како што Паноптикум веќе пишуваше во текстот „Рамноправноста е темелот врз кој демократијата стои или паѓа“, не се исцрпува во правото да се гласа; таа бара и реална можност да се биде политички видлив, организиран и слушнат.
Изборниот законик како тест за плурализмот
Изборниот законик ја уредува постапката и условите за избор на претседател, пратеници, градоначалници и членови на советите на општините и Советот на Град Скопје, а актуелната регулатива е достапна преку Државната изборна комисија. Но секој изборен закон има и нешто повеќе од процедурална функција: тој покажува каква политичка конкуренција дозволува државата. Кога правилата се поставени така што им одговараат главно на големите и веќе организираните, тогаш системот произведува привид на отвореност, а во суштина ги чува влезните врати.
Во европските изборни стандарди, меѓу кои и документите на ОБСЕ/ОДИХР за правната рамка на изборите и препораките поврзани со Венецијанската комисија, клучно место има принципот изборните правила да не бидат непропорционална пречка за учество. Во таа смисла, барањето на независните иницијативи не е барање за привилегија, туку за систем во кој правото на кандидатура не е само запишано, туку и изводливо.
Партиите не се единствениот јазик на политиката
Македонската политика со години се движи во тесен круг: партии, коалиции, преговори, реконструкции, предвремени избори, нови договори меѓу истите центри на моќ. Во таков амбиент независните локални иницијативи се појавуваат како потсетник дека политиката не мора секогаш да почнува од партиски штаб. Таа може да почне од урбанистички хаос, од загадување, од локална неправда, од непочитување на јавниот интерес, од чувството дека институциите не слушаат додека граѓаните не се организираат сами.
Токму затоа оваа тема не треба да се чита само како вест за измена на закон. Таа е прашање дали Македонија ќе дозволи поширок демократски простор или ќе продолжи да ја сведува политиката на натпревар меѓу веќе влезените играчи. Во текстот „Предвремените избори повторно влегоа во игра“, Паноптикум веќе ја отвори дилемата дали изборната динамика се користи како демократски механизам или како тактичка алатка на партиските елити. Барањата на независните иницијативи ја носат истата дилема на локално, граѓанско и многу поконкретно ниво.
Демократијата не се мери само со тоа дали има избори. Се мери со тоа кој може да стигне до гласачкото ливче, кој може да биде слушнат, кој има пристап до јавниот простор и дали граѓаните што не сакаат да влезат во партија мора да бидат казнети затоа што избрале независен пат. Ако изборниот систем навистина сака да биде отворен, тогаш независните иницијативи не смеат да бидат третирани како исклучок. Тие се проверка дали политичкиот плурализам е жива практика или само убава реченица во закон.
