Двопартиска група американски сенатори и конгресмени ја засилува законодавната иницијатива кон Србија со предлогот „SRBIJA Act“, кој веќе има верзии и во двата дома на Конгресот на САД. Сенаторите Чак Грасли и Ричард Блументал на 30 септември го поднесоа предлогот S.5611 во Сенатот, по претходното претставување на верзијата H.R.10183 во Претставничкиот дом на 27 август.
Полното име на иницијативата е Supporting the Rule of Law, Building Institutional Justice, and Accountability Act, а акронимот намерно го формира зборот „SRBIJA“. Предлогот не значи дека мерките веќе се американски закон – постапката допрва треба да мине низ Конгресот – но двопартиската поддршка покажува дека прашањата за владеењето на правото, медиумските слободи, корупцијата и надворешнополитичката ориентација на Белград добиваат институционално внимание во Вашингтон.
Што предвидува „SRBIJA Act“
Во текстот на предлог-законот Србија се оценува низ неколку области: владеење на правото, независност на судството, слобода на медиумите, корупција, третман на студентските и граѓанските протести, како и односите со Русија, Кина и Иран. Верзијата поднесена во Претставничкиот дом може да се види во евиденцијата на Конгресот на САД за H.R.10183. Таа беше упатена до комитетите за надворешни работи и за правосудство и засега не е усвоена од Претставничкиот дом.
Еден од поважните инструменти што се предлагаат е условување на дополнителна американска помош со процена дека Србија постигнала значителен и одржлив напредок во институционалната одговорност, медиумските слободи и други области наведени во законот. Предлогот, исто така, ја поддржува употребата на постојните американски механизми за санкции против лица поврзани со корупција, сериозни прекршувања на човековите права, поткопување на демократските институции или загрозување на мирот и стабилноста на Западен Балкан.
Тоа е важна разлика: „SRBIJA Act“ не воведува автоматски санкции против целата држава, ниту значи дека санкциите веќе се применети. Законодавците предлагаат рамка во која американската администрација би добила дополнителни обврски за процена, известување и користење на постојните инструменти кога се исполнети законските услови.
Протестите и Нови Сад влегуваат во американскиот законодавен текст
Предлогот директно се осврнува и на повеќемесечните студентски и граѓански протести во Србија, како и на падот на натстрешницата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година. Американските предлагачи ги поставуваат овие настани во поширок контекст на институционална одговорност, корупција и односот на државата кон демонстрантите и независните медиуми.
Политичкиот момент е дополнително чувствителен. Александар Вучиќ на 27 септември 2026 година поднесе оставка од функцијата претседател на Србија, пред вонредните парламентарни избори закажани за 25 октомври. Оттаму, американската иницијатива се појавува во период кога Србија истовремено влегува во изборна кампања и се соочува со продолжени домашни спорови околу институциите, протестите и политичката одговорност.
Вашингтон го отвора и прашањето за Русија, Кина и Иран
Вториот крупен столб на „SRBIJA Act“ е геополитички. Предлогот бара подетално следење и процена на политичкото, економското и безбедносното влијание на Русија и Кина во Србија, како и на врските со Иран. Во образложението на сенаторот Чак Грасли се наведува дека Србија има важна улога за мирот и безбедноста на Западен Балкан и дека целта е да се ограничи влијанието што Вашингтон го смета за дестабилизирачко.
Сенаторот Ричард Блументал, демократ од Конектикат, пак, ја поставува иницијативата во рамката на демократските стандарди во односите меѓу САД и Србија. Неговото учество заедно со републиканецот Грасли е еден од најзначајните политички сигнали во целата приказна: критиките и предложените инструменти кон Белград не доаѓаат само од една партиска страна во Вашингтон.
Истиот двопартиски образец постои и во Претставничкиот дом, каде што H.R.10183 го поднесоа републиканецот Џо Вилсон и демократот Вилијам Китинг, а подоцна му се приклучија и други конгресмени од двете партии.
Предлог-закон, а не веќе донесена американска политика
За регионалното читање на оваа вест е важно да се задржи токму таа правна дистанца. „SRBIJA Act“ во моментов е законодавна иницијатива, а не стапен во сила закон. За да произведе обврзувачки последици, текстот треба да ја мине потребната постапка во Конгресот и да стане закон.
Сепак, неговото појавување и во Претставничкиот дом и во Сенатот му дава поголема политичка тежина од изолирана изјава на поединечен американски политичар. Иницијативата покажува дека односот кон Србија сѐ повеќе се врзува со две паралелни прашања – состојбата на демократските институции дома и геополитичкото позиционирање на Белград меѓу Западот, Русија, Кина и Иран. Токму затоа „SRBIJA Act“ е тема што го надминува билатералниот однос меѓу Вашингтон и Белград и директно го допира поширокиот политички контекст на Западен Балкан.
