Има книги што се читаат, и има книги што се паметат како настан. „Абецедар“ е токму таков документ. Не е само буквар, ниту само јазично помагало. Тој е трага од еден историски миг во кој јазикот, идентитетот и политиката се судриле на една иста страница. Во Атина, во 1925 година, грчката држава отпечати буквар на народен македонски говор за словенофонското население во северна Грција, во контекст на меѓународните обврски за заштита на малцинствата по Првата светска војна и под надзор на тогашниот систем на Друштвото на народите. Тоа е причината зошто овој буквар и денес не се чита само како учебник, туку и како политички документ.
Буквар што зборува повеќе од својата намена
„Абецедар“ е подготвен за деца што требало да учат на мајчин говор, а токму тука почнува неговата голема симболична тежина. Напишан е на лерински, односно на говор од поширокиот прилепско-битолско-лерински јазичен појас, со приспособена латиница и со јасно фонетски пристап. Изборот на латинично писмо не бил случаен. Тој бил и практично, но и политичко решение – начин да се оттурне букварот и од српската, и од бугарската кирилична традиција, и истовремено да се покаже дека станува збор за посебен јазичен материјал. Затоа „Абецедар“ денес е важен не само за историјата на образованието, туку и за историјата на македонскиот јазичен израз надвор од денешната држава.
Во неговата азбука има решенија што денес ни изгледаат необично, но токму тие ја откриваат неговата вредност. Африкатите ѕ и џ се бележат како „дз“ и „дж“, ч, ш и ж се предаваат со чешко-хрватските графеми „č“, „š“, „ž“, а палаталите ќ, ѓ, љ и њ се градат со помош на „j“ или мек знак. И тоа не е јазична ексцентричност, туку сведоштво за обид еден жив народен говор да се внесе во училишна форма без да се потпре врз веќе воспоставените соседни стандарди. Во таа смисла, „Абецедар“ не е куриозитет, туку лабораторија на еден историски јазичен момент.
Историјата не му даде училница
Она што најмногу боли кај „Абецедар“ е фактот што бил подготвен за употреба, а никогаш навистина не заживеал во училиштата за кои бил наменет. Објавувањето предизвикало силни реакции и во Грција, и во Бугарија, и во тогашна Југославија. Наместо да стане почеток на една нормална образовна пракса, букварот станал предмет на дипломатски и национални спорови. Историските извори се согласуваат барем во едно: книгата не влегла во редовна настава, а голем дел од тиражот бил уништен или повлечен уште пред да ја исполни својата основна цел. Токму затоа, парадоксално, „Абецедар“ останал поважен како сведоштво отколку како учебник.
Од меѓународна обврска до историски доказ
За да се разбере неговата тежина, мора да се погледне поширокиот контекст. По Првата светска војна, прашањето за малцинските права во Европа веќе не било само внатрешна работа на државите. Со Севрскиот договор, а потоа и со дипломатските процеси што следувале околу малцинските права во Грција, јазикот станал дел од меѓународна обврска, а не само локална културна тема. Тука „Абецедар“ излегува од рамката на еден буквар и станува материјален доказ дека државата била принудена институционално да адресира посебно словенофонско население во егејскиот дел на Македонија. Некој ќе го чита тоа како административен потег, некој како политичко признание, а некој како дипломатски компромис. Но едно е јасно – без таа реалност, овој буквар немало ни да постои.
Зошто „Абецедар“ и денес нè засега
Денес, кога зборуваме за јазик, често забораваме дека зад секоја азбука стои нечиј страв, нечија волја и нечија борба да не биде избришан. „Абецедар“ е токму таква книга. Мал по формат, а голем по значење. Во него има текстови инспирирани од секојдневниот живот, едноставни лекции, детска логика на учење – но над сето тоа лебди една поголема вистина: дека правото да се учи на својот говор не е само педагошка работа, туку прашање на достоинство. И можеби затоа овој буквар опстана во меморијата посилно отколку што опстана во училниците. Факсимилни и подоцнежни изданија денес му овозможуваат нов живот, а дигитално достапниот примерок му дава и нова читателска судбина.
Во македонската културна меморија особено место има и примерокот што, според објавени историски сведоштва, се чува во Државниот архив во Скопје, поврзан со името на Вангел Ајановски – Оче. Токму ваквите детали му даваат на „Абецедар“ дополнителна тежина: тој не е само предмет од минатото, туку преживеан документ што патувал низ историјата како нешто што морало да биде спасено. А кога една книга мора да се спасува, тоа обично значи дека во неа има повеќе вистина отколку што некој сакал да остане запишано.
Затоа, кога денес го гледаме „Абецедар“, не гледаме само стар буквар. Гледаме колку далеку може да оди една држава за да регулира идентитет, и колку далеку може да оди еден народ за да го сочува. Меѓу тие две сили, на средина, останува книгата. Тивка. Скромна. Но историски погласна од многу прогласи, договори и официјални реченици.
