Пораката на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова од Софија – дека Балканот има потреба од „дебалканизација преку европеизација“ – не е само дипломатска формула за уште еден регионален самит. Таа ја допира суштината на проблемот што со години ја троши политичката енергија на регионот: како да се зборува за европска иднина кога европскиот пат често се претвора во простор за блокади, билатерални условувања и враќање кон нерешени историски расправи.

На Самитот на шефови на држави и влади на Процесот за соработка во Југоисточна Европа во Софија, Сиљановска-Давкова повика на оживување на духот на регионалната соработка и на враќање кон принципите врз кои пред три децении беше воспоставен овој формат. ПСЈИЕ е еден од ретките регионални механизми што произлезе од самите земји од Југоисточна Европа, со цел да гради доверба, добрососедство, стабилност и европско приближување.

Дебалканизација како политичка дијагноза

Изразот „дебалканизација“ звучи остро, но токму затоа е политички употреблив. Во него се содржи признание дека регионот не страда само од бавна европска интеграција, туку и од внатрешна навика кризите да ги претвора во идентитетски ровови. Балканот не може да се европеизира само со усвојување закони, отворање поглавја и дипломатски фотографии. Европската логика бара предвидливост, доверба, институции и натпревар во знаење, економија, култура и иновации – не натпревар во блокади.

Сиљановска-Давкова предупреди дека Југоисточна Европа се соочува со сериозни предизвици: иселување на младите, стареење на населението, економско заостанување и влошени геополитички околности. Тоа се проблеми што не признаваат граници. Затоа регионалната соработка не е украс на европската агенда, туку предуслов за таа агенда да има смисла.

Европеизацијата не смее да биде друго име за билатерален притисок

Најважниот дел од пораката од Софија е ставот дека проширувањето на Европската Унија мора доследно да се темели на Копенхашките критериуми, а пристапувањето да зависи од мерливи реформи. За Македонија ова не е апстрактна теза. Тоа е директно прашање на доверба во процесот: дали европскиот пат ќе биде воден од европско право и демократски стандарди, или ќе остане ранлив на билатерални условувања што не секогаш се совпаѓаат со суштината на членството.

Во претходна анализа на Паноптикум за уставните измени, идентитетот и европските гаранции беше отворено истото прашање: дали Македонија може да оди напред ако секој чекор кон ЕУ повторно се претвора во политички теснец. Од Софија, таа линија доби регионална рамка: успехот на една држава не треба да се чита како пораз на соседот, туку како придобивка за целиот регион.

Софија како сцена за внимателна дипломатија

Самитот во Софија се одржува во момент кога односите меѓу Скопје и Софија повторно се во центарот на македонската европска приказна. Средбата на Сиљановска-Давкова со бугарската потпретседателка Илијана Јотова беше следена како можност за продолжување на политичкиот дијалог меѓу двете соседни држави. Во таква атмосфера секоја реченица има двојна тежина: една за регионалната публика, друга за билатералната реалност.

Затоа пораката за дебалканизација преку европеизација не треба да се чита како бегање од отворените прашања, туку како обид тие да се вратат во рамка во која нема да ја киднапираат иднината. Истата линија беше присутна и во анализата на Паноптикум за средбата Сиљановска-Давкова – Јотова како мал прозорец за доверба.

Регионална соработка или нова чекалница?

Југоисточна Европа одамна знае дека европската перспектива може да биде и мотор и изговор. Мотор – кога носи реформи, инвестиции, подобри институции и поголема мобилност. Изговор – кога се сведува на уште една декларација, уште една фотографија и уште едно „ќе биде“. Затоа ПСЈИЕ особено на својата триесетгодишнина има смисла само ако регионалната соработка не стане замена за членство, туку доказ дека регионот е способен да произведе европска политичка зрелост.

Официјалната рамка на ПСЈИЕ ја поставува регионалната соработка како пат кон мир, безбедност, стабилност и интеграција во европските и евроатлантските структури. Според Регионалниот совет за соработка, процесот има цел да ги зајакнува добрососедските односи и да ја трансформира Југоисточна Европа во простор на соработка. Но вистинскиот тест е секогаш ист: дали декларациите ќе преживеат кога ќе се судрат со национални избори, историски интерпретации и дневнополитички пресметки.

Македонската порака во пошироката европска слика

Пораката од Софија доаѓа само неколку дена по Самитот ЕУ – Западен Балкан во Тиват, каде повторно се отвори прашањето за постепената интеграција и за тоа дали Европската Унија може да понуди нешто повеќе од долго чекање. Паноптикум веќе оцени дека Тиват отвори можност за чекор поблиску, но не и јасен крај на чекањето.

Во таа поширока слика Софија ја враќа темата на политичка одговорност. Ако ЕУ сака стабилен Балкан, мора да ја одржи кредибилноста на проширувањето. Ако Балканот сака европска иднина, мора да покаже дека не ја користи Европа само како сцена за старите расправи. Меѓу тие две обврски се наоѓа и Македонија: со сопствените реформи, со потребата од гаранции дека нема да се појавуваат нови билатерални услови и со правото нејзиниот идентитет, јазик и историја да не бидат предмет на бесконечна политичка трговија.

Затоа „дебалканизација преку европеизација“ е повеќе од добра реченица. Тоа е барање Балканот да престане да биде синоним за недоверба, а Европа да престане да биде само далечна награда. Во спротивно, регионот ќе продолжи да живее во старата замка: формално свртен кон иднината, суштински заробен во минатото.