Законот што требаше да создаде нова рамка за соодветна и правична застапеност во јавните институции не стигна до гласање пред летната пауза на Собранието. Наместо завршна расправа за тоа како ќе се избираат стручни кандидати и истовремено ќе се обезбедува застапеност на сите заедници, јавноста повторно доби партиска пресметка околу Бадентеровото мнозинство.

Денеска предлогот сè уште ја чекаше одлуката на претседателот на Собранието Африм Гаши да биде ставен на гласање. Пратеникот на ДУИ Илир Хасани порача дека опозицијата располага со потребните гласови меѓу пратениците од заедниците и дека законот „нема да помине“. Од ВЛЕН возвратија дека најавената блокада е спротивна на принципите на Охридскиот рамковен договор.

Законот остана меѓу дневниот ред и гласањето

Предлог-законот за соодветна и правична застапеност е меѓу законските решенија што не биле усвоени пред пратениците да заминат на летна пауза. Тоа значи дека решавачката парламентарна епизода најверојатно се префрла во следниот собраниски период.

Во официјалната собраниска евиденција материјалот е заведен како Предлог на закон за соодветна и правична застапеност, примен на 26 мај 2026. година во редовна постапка. Предлогот помина низ повеќе фази на парламентарно разгледување, но не дојде до точката на која политичките изјави мора да се претворат во јасно и јавно гласање.

Токму во тоа одложување се гледа слабоста на македонскиот политички систем. Законите често не заглавуваат затоа што нема време да бидат прочитани, туку затоа што партиите сè уште ја пресметуваат цената на секое можно гласање. Додека се бара поволен распоред на пратеници, содржината на законот исчезнува зад бројките.

ДУИ се повикува на Бадентеровото мнозинство

Хасани тврди дека опозициските пратеници го имаат потребното мнозинство за да го спречат законот. За негово усвојување е потребен таканаречен мал Бадентер – покрај мнозинството од присутните пратеници, потребна е и поддршка од мнозинството присутни пратеници што припаѓаат на заедниците кои не се мнозинство во Македонија. Хасани ја обвини власта дека го чува законот за момент во кој би можела полесно да го протурка.

ДУИ не го оспорува принципот на правична застапеност. Партијата го оспорува решението што го предлага власта и начинот на кој тоа се носи. Сепак, кога главната јавна порака се сведува на „имаме мнозинство за блокада“, образложението за слабостите на законот останува во втор план.

Граѓаните слушаат кој може да спречи закон, но многу помалку слушаат кои одредби се спорни, што конкретно треба да се измени и каков механизам би бил подобар. Политичката моќ е јасно покажана, а правната алтернатива останува недоволно објаснета.

ВЛЕН ја обвинува ДУИ дека го блокира принципот што го брани

Од ВЛЕН возвратија дека ДУИ со најавената блокада го поткопува еден од темелните принципи на Охридскиот рамковен договор. Според нивното толкување, опозициската партија се обидува да создаде впечаток дека правата на Албанците се загрозени само затоа што ДУИ повеќе не е дел од власта.

Тоа е политички силна порака, но не е доволна замена за одговор на прашањето дали предложениот закон навистина е јасен, применлив и отпорен на злоупотреби. Фактот дека еден закон се повикува на Охридскиот договор не значи автоматски дека секој негов механизам е добар. Исто како што најавата за блокада не е доказ дека законот е лош.

Паноптикум веќе ја отвори оваа дилема во анализата „Правичната застапеност стигна до вистинскиот тест“: принципот не смее да се сведе ниту на етничка математика, ниту на декларативно повикување на професионалноста.

Што треба да смени новиот закон

По укинувањето на механизмот познат како „балансер“, институциите останаа без дотогашниот модел за пресметување на застапеноста при вработувањето. Уставниот суд на 9. октомври 2024. година укина повеќе одредби поврзани со задолжителното наведување етничка припадност и со примената на тој механизам во јавниот сектор. Судот оцени дека дел од решенијата навлегуваат во слободата на изразување, приватноста и еднаквата достапност на работните места.

Со тоа не исчезна уставниот принцип на соодветна и правична застапеност. Исчезна конкретната алатка преку која тој се спроведуваше. Токму затоа беше потребно ново решение што ќе ја зачува застапеноста, без повторно да создаде систем во кој етничката изјава може да стане поважна од стручноста или да се менува според потребите на конкурсот.

Владата на 7. април 2026. година даде зелено светло за ревидираниот предлог. Според владиното образложение, законот предвидува координативно тело за следење на застапеноста и механизми што треба да го поврзат принципот на правичност со компетентноста и интегритетот на кандидатите.

Оваа цел е разумна: јавната администрација треба да ја одразува различноста на општеството, но и да функционира врз основа на знаење, одговорност и професионални стандарди. Тоа не се спротивставени цели. Проблемот започнува кога едната се користи за да се потисне другата.

Како што е посочено и во текстот на Паноптикум за модерната и ефикасна јавна администрација, институцијата не станува подобра само со помалку вработени или со нова формула. Потребни се јасни критериуми, мерливи резултати, јавна одговорност и систем во кој конкурсот не е однапред решен.

Венецијанската комисија не даде празен чек

Во политичките изјави често се повторува дека предлогот добил позитивна оценка од Венецијанската комисија. Нејзиното официјално мислење е попрецизно и посложено од партиските соопштенија.

Венецијанската комисија го поздравува напуштањето на строгиот математички пристап на поранешниот „балансер“ и обидот да се поврзат застапеноста и системот на заслуги. Истовремено, оценува дека нацртот е премногу општ, дека не објаснува доволно јасно како ќе се балансираат „соодветната“ и „правичната“ застапеност и дека се потребни попрецизни правила за практичното спроведување на вработувањата.

Тоа не е отфрлање на законот, но не е ниту безусловна потврда дека текстот е готов и беспрекорен. Комисијата го признава легитимниот интерес администрацијата да ја одразува различноста на општеството, додека предупредува дека мерит-системот, пропорционалноста, правната сигурност и заштитата од злоупотреби мора да бидат појасно разработени.

Токму оваа нијанса недостига во домашната расправа. Власта го претставува мислењето како европски печат на исправност, а опозицијата главно зборува за политичка блокада. Меѓу тие две позиции остануваат прашањата што треба да ги реши законот.

Правичноста не смее да стане партиска сопственост

Суштинскиот тест не е дали ДУИ навистина го има потребниот број пратеници, ниту дали ВЛЕН може политички да ја обвини за отстапување од Охридскиот договор. Тестот е дали Македонија ќе добие закон што може да се применува еднакво, предвидливо и без партиски посредници.

Собраниската расправа треба јасно да одговори како ќе се утврдува недоволната застапеност, кој ќе ги проверува податоците, како ќе се штити слободното изразување на припадноста, како ќе се спречуваат лажни декларации и што ќе се случува кога институцијата ќе ги заобиколи правилата.

Истовремено, мора да се каже и како ќе се гарантира дека професионалноста нема да остане украсен збор во огласите. Македонија со години има проблем со партиски вработувања, конкурси со претходно познат победник и институции што се полнат според политичка лојалност. Новиот закон нема да биде реформски ако ја промени само формулата, а ја остави истата практика.

Бадентеровото мнозинство е создадено како заштита од мајоризација, а не како партиски трофеј. Мнозинството има право да носи одлуки, но малцинството мора да има ефективна заштита кога законите директно ги засегаат правата и положбата на заедниците. Паноптикум за оваа демократска граница пишува и во текстот „Темелите на демократското општество се градат таму каде што власта има граница“.

Предлог-законот ќе ја дочека следната собраниска рунда со истите тензии и со уште поголем политички товар. Прашањето не е само кој ќе победи во гласањето. Прашањето е дали по гласањето граѓаните ќе добијат поотворени, постручни и поправедни институции – или уште еден закон околу кој партиите ќе прогласат победа, а системот ќе продолжи да работи по старо.