Европа повторно влегува во денови во кои временската прогноза личи на здравствен билтен, а температурната карта на континентот на политичка дијагноза. Екстремниот топлотен бран што од 20. јуни се движи низ западна, централна, јужна и југоисточна Европа не донесе само рекорди, пожари и прекинат секојдневен ритам. Донесе и јасно прашање: колку се подготвени европските градови, болници, училишта, енергетски системи и јавни политики за лето што повеќе не се однесува како лето од старите навики?

Според Светската метеоролошка организација, актуелниот топлотен бран соборува бројни температурни рекорди и веќе има силни последици врз здравјето, екосистемите, земјоделството, инфраструктурата и продуктивноста. Во некои делови жештината се спојува со суша и ризик од шумски пожари, а на други места со локални силни бури. Тоа е новата непријатна формула на европското лето: премногу топлина, премалку време за закрепнување и системи што мораат да реагираат побрзо отколку што се навикнати.

Кратко заладување, па нов удар од 5. јули

Метеоролозите најавуваат кратко освежување во делови од Западна Европа, но тоа не значи крај на кризата. Напротив, според регионалните извештаи ново засилување на горештините се најавува веќе од 5. јули. Италијанскиот метеоролог Лука Меркали, пренесен од „Ројтерс“, предупредува дека повторно може да бидат погодени речиси истите земји – Франција, Шпанија, Германија, Италија, Швајцарија и делумно Велика Британија.

Во меѓувреме топлината се помести кон југот и југоистокот на Европа. Италија имаше 22 града под црвена тревога, од Болцано до Палермо; Хрватска издаде црвени предупредувања за Загреб, Сплит и Дубровник; на островот Вис пожарникари со помош на авиони се бореа со шумски пожар; Србија очекуваше температури до 39 степени, а во Албанија беше локализиран пожар што зафатил грмушки и маслинови насади. Овие податоци, објавени и во извештајот на Reuters за Италија и Балканот, покажуваат дека топлотниот бран веќе не е само западноевропска непогода, туку континентален стрес-тест.

Франција го држи здравствениот систем во режим на тревога

Франција останува највидливиот пример за тоа како жештината од временска појава преминува во државна операција. Премиерот Себастијан Лекорни објави дека здравствениот план „Орсан“ останува на највисоко ниво во наредните денови, поради можноста за нов топлотен бран. Планот го координира здравствениот систем при вонредни состојби, со мобилизација на резерви, координација меѓу болниците и матичните лекари и одложување на дел од редовните процедури.

Според Reuters, Франција регистрирала околу 1.000 прекумерни смртни случаи за време на топлотниот бран, најмногу кај лица над 65 години, иако здравствените последици не се ограничени само на постарите. Вечер дополнително пренесува дека француските власти проценуваат дека преземените мерки дале резултат, но истовремено предупредуваат дека температурите може повторно да се зголемат до крајот на неделата.

Тоа е важната разлика: современата држава повеќе не може да чека топлотниот бран да „помине“. Мора однапред да знае кои болници ќе бидат под притисок, кои домови за стари лица се најранливи, кои училишта немаат услови, кои квартови немаат сенка, кои работници се изложени на отворено и кои граѓани немаат пристап до ладење.

Клима-уредите како политичко прашање

Франција отвори и друга, подлабока расправа: дали масовната климатизација е решение или само одложување на проблемот. Побарувачката за клима-уреди и вентилатори расте, но дел од политичарите и експертите предупредуваат дека општество што одговара на секој топлотен бран само со повеќе уреди за ладење влегува во затворен круг – повеќе потрошена енергија, повеќе отпадна топлина во градовите, поголем товар врз електроенергетскиот систем и повторно посилна ранливост.

Тоа не значи дека климатизацијата треба да се претвори во морална вина. За болници, домови за стари лица, училишта, јавен превоз, работни места и домови со ризични лица, ладењето е прашање на здравје, понекогаш и на живот. Проблемот почнува кога клима-уредот станува единствена јавна политика, наместо дел од поширока адаптација: повеќе сенка, дрвја, водени површини, светли фасади, подобра изолација, ноќно проветрување, изменет работен ритам и урбанизам што не ја складира топлината како казна.

На оваа линија природно се надоврзува претходната анализа на Panoptikum, „жештината веќе не е временска вест, туку јавна опасност“, каде што топлотниот бран беше поставен како прашање на урбанизам, социјална правда и култура на грижа. Градот е местото каде што температурата не само што се мери, туку се засилува: во асфалтот, бетонот, густата градба, недостигот од зеленило и нерамномерно распределената сенка.

Европа се загрева побрзо од своите навики

Најопасната реченица во вакви денови е: „Лето е, нормално е да е жешко“. Летото отсекогаш било топло, но денешните топлотни бранови се порани, подолги, поинтензивни и сè почесто придружени со ноќи во кои телото не успева да се олади. Светската метеоролошка организација потсетува дека Европа е најбрзо загреваниот континент, а екстремната топлина се очекува да станува почеста, посилна и подолготрајна.

Во истиот контекст Panoptikum веќе пишуваше за Европа под топлотен удар и за прагот од 50 степени како симболична, но реална граница на новата климатска несигурност. Суштината не е само во рекордната бројка. Суштината е во тоа што ризикот за многу луѓе почнува многу порано – на 35, 38 или 40 степени, особено ако се хронично болни, стари, сиромашни, работат на отворено или живеат во стан што ноќе не се лади.

Македонија не е надвор од оваа карта

Иако најсилните вести деновиве доаѓаат од Франција, Италија, Хрватска, Германија и Шпанија, Македонија не стои надвор од оваа климатска карта. Балканот е дел од истиот простор на жештини, пожари, суши, урбани топлински острови и здравствени ризици. Скопје, Велес, Штип, Битола, Кавадарци и другите градови добро знаат како изгледа лето во кое асфалтот не се лади ни по зајдисонце.

Затоа европскиот топлотен бран треба да се чита и како предупредување за домашната јавна политика. Не е доволно да се објави препорака граѓаните да не излегуваат во најжешкиот дел од денот. Треба да се знае кој нема избор да не излезе: градежникот, доставувачот, продавачот на пазар, земјоделецот, медицинската сестра, возачот, пензионерот што оди по терапија. Топлината најжестоко ги казнува оние што имаат најмалку можност да се сокријат од неа.

Ова лето ја проверува зрелоста на системите

Екстремната жештина не удира драматично како поплава или земјотрес. Таа работи тивко: го исцрпува телото, ја крева потрошувачката на струја, ги преоптоварува болниците, го намалува работниот капацитет, ги суши шумите, ги претвора градските улици во непријателски простор. Токму затоа е опасна. Лесно се потценува додека не стане предоцна.

Европа во овие денови не се соочува само со високи температури. Се соочува со прашањето дали може да ја смени логиката на живеење побрзо отколку што се менува климата. Краткото заладување ќе донесе здив, но не и решение. Ако новите горештини навистина се вратат од 5 јули, континентот ќе добие уште еден потсетник дека идното лето веќе започна – само нерамномерно, болно и многу порано отколку што сакаме да признаеме.