Проширувањето повторно станува геополитичка тема

Самитот ЕУ-Западен Балкан во Тиват е уште една регионална средба со дипломатски фотографии, внимателно одбрани зборови и позната формула за „европска перспектива“, и тоа во момент кога Европа ја преиспитува сопствената безбедност, економска отпорност и политичка тежина. Западен Балкан повторно се појавува како недовршена европска приказна, како тест за тоа дали Европската Унија навистина може да мисли стратешки.

Во црногорскиот град Тиват денеска се среќаваат лидерите на ЕУ и земјите од Западен Балкан. Темата на самитот е „Заеднички просперитет и стабилност на ЕУ и Западен Балкан“, а во фокусот се проширувањето, постепеното интегрирање на регионот во единствениот европски пазар и спроведувањето на Планот за раст. Со собирот претседава претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта, домаќин е претседателот на Црна Гора Јаков Милатовиќ, а меѓу учесниците се и претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен, високата претставничка Каја Калас и претседателката на Европскиот парламент Роберта Метсола.

Македонија на самитот ја претставува премиерот Христијан Мицкоски. Неговото присуство во Тиват доаѓа само неколку дена по посетата на Кошта во Скопје, кога европската порака беше јасна: реформите се поздравуваат, европската перспектива останува отворена, но македонскиот процес и натаму е врзан за рамката што Брисел веќе ја постави. Затоа Тиват за Македонија не е протоколарна сцена, туку место каде што се мери колку новиот европски јазик за проширување има реална содржина. За поширок контекст, Panoptikum веќе пишуваше за посетата на Антонио Кошта во Скопје и македонската дилема околу предвидливиот европски процес.

Европа го бара Балканот, но Балканот бара кредибилност

Европскиот совет пред самитот порача дека посетата на Кошта на регионот испраќа сигнал дека посветеноста на ЕУ кон Западен Балкан е реална и дека моментумот за проширување постои. Кошта од 1 до 4 јуни се сретна со регионалните лидери, а потоа во Тиват го ко-претседава самитот ЕУ-Западен Балкан, со разговори за проширување, постепена интеграција, регионална соработка, безбедност и стабилност.

Таа порака звучи охрабрувачки, но регионот одамна научи дека европските зборови мора да се мерат со политички рокови, пари, правила и еднаков третман. Затоа централното прашање не е дали Западен Балкан сака во ЕУ. Тоа прашање е истрошено од повторување. Прашањето е дали ЕУ конечно сака да го претвори проширувањето од административна процедура во политичка одлука со тежина.

Во тој контекст Планот за раст на Западен Балкан е една од најконкретните понуди што Брисел ја става на маса. Според Европската комисија, инструментот има вкупна финансиска рамка од 6 милијарди евра за периодот 2024-2027 година, од кои 2 милијарди евра се грантови, а 4 милијарди евра поволни заеми; исплатите се условени со спроведување конкретни социоекономски и темелни реформи.

Токму тука се гледа новата европска формула: не целосно членство веднаш, туку постепено вклучување во делови од европскиот пазар, со финансиски поттик и реформска дисциплина. За граѓаните тоа може да значи поевтини трансакции, полесно движење на стоки, подобра транспортна и енергетска поврзаност, дигитална интеграција и посилна економска врска со ЕУ. За политичките елити, пак, тоа значи помал простор за декларативен европеизам без конкретни домашни промени.

Panoptikum веќе ја отвори оваа тема преку анализата „ЕУ му подава рака на Балканот, но сметката се вика реформи“, каде што Планот за раст беше поставен како комбинација од понуда и обврска, а не како подарок без услови.

Француско-германскиот сигнал и стравот од вечна чекалница

Пред самитот Франција и Германија излегоа со иницијатива што треба да даде нов поттик на проширувањето: кандидатите постепено да добиваат пристап до европски програми, делови од единствениот пазар и одредени формати на политичко учество, пред формалното членство. Според Reuters, предлогот оди во насока на мерит-заснована постепена интеграција, во области како студентска размена, истражување, енергија, индустрија и делови од европските климатски механизми.

Идејата има логика: земјите што исполнуваат стандарди да почувствуваат дел од придобивките пред крајната одлука за членство. Но има и ризик што во регионот добро се препознава. Постепената интеграција не смее да стане замена за членство. Привилегираното претсобје не смее да се продава како дневна соба.

За Македонија тоа е особено чувствително. Земјата предолго живее во политичка граматика на „уште еден услов“, „уште една отстапка“, „уште еден чекор“. Ако новата европска архитектура донесе видливи придобивки, предвидлив процес и правична логика, таа може да биде корисна. Ако, пак, стане начин старите блокади да се премачкаат со нов речник, тогаш ќе ја продлабочи недовербата. На Panoptikum оваа линија беше поставена и во текстот „Мицкоски меѓу новата европска формула и старата македонска дилема“.

Тиват како сцена на нова европска прагматика

Урсула фон дер Лајен во Тиват порача дека самитот е посветен на „следното поглавје“ од европската интеграција на Западен Балкан, нарекувајќи го регионот дел од срцето на европската историја. Реченицата е симболички силна, но Западен Балкан повеќе не бара само симболика. Бара договор во кој европската иднина нема да биде одложувана со бескрајни формулации.

На самитот се разговара и за безбедноста, отпорноста, надворешната и одбранбената политика, во време кога геополитичката слика станува сѐ потешка. Европската дилема е очигледна: ако регионот остане во сива зона, таа зона нема да биде празна. Во неа ќе влегуваат други влијанија, други капитали, други безбедносни логики и други пропагандни матрици. Затоа проширувањето веќе не е само награда за реформите, туку и инвестиција во европската стабилност.

Во Тиват се гледа и една нова реалност: Црна Гора и Албанија се перципираат како земји со најдобра динамика на патот кон ЕУ, додека Македонија, Србија, Босна и Херцеговина и Косово се движат побавно или се блокирани од внатрешни, билатерални и институционални причини. Тоа создава опасност од регион со различни брзини, но и можност реформската логика конечно да ја надмине политичката инерција.

Македонската задача: без понижување, но и без самоизмама

Македонија во оваа европска слика има право да бара достоинствен, предвидлив и принципиелен процес. Има право да не прифаќа бескрајно поместување на критериумите. Има право да потсетува дека европската перспектива не може да се гради врз национално исцрпување.

Истовремено Македонија нема право на домашна самоизмама. Ниту една европска неправда не ја поништува обврската за функционално правосудство, институционална одговорност, борба против корупција, модерна администрација, економска конкурентност и политичка зрелост. Европскиот процес не е само спор со Брисел или со соседите. Тој е и огледало на државата пред самата себе.

Затоа Тиватскиот самит треба да се чита двојно. Од Брисел треба да се бара кредибилност, јасен пат и крај на двосмисленоста. Од Скопје треба да се бара сериозност, реформи и способност европската агенда да не се сведува само на реторичка одбрана. Достоинството не е спротивно на реформите. Спротивно е на уцената, но и на изговорот.

Европската врата не е доволно да биде отворена – мора да води некаде

Самитот во Тиват ја враќа големата европска реченица за Западен Балкан, но таа реченица ќе вреди само ако добие глагол. Да се прошири. Да се интегрира. Да се испорача. Да се промени.

Европа денес не може да си дозволи Балканот да го гледа како далечна периферија. Балканот, пак, не може да си дозволи Европа да ја користи како вечна алиби-тема за домашни неуспеси. Помеѓу тие две невозможности се наоѓа вистинскиот политички простор: помалку фрази, повеќе рокови; помалку церемонии, повеќе институции; помалку чекање, повеќе одговорност.

Тиват нема да ја реши македонската европска приказна. Но може да покаже дали Европа конечно ја разбира цената на одложувањето – и дали Македонија ја разбира цената на застојот.