Нацрт-кривичниот законик и Нацрт-законот за кривичната постапка се доставени до Европската комисија на мислење, соопшти Министерството за правда. По повеќегодишна подготовка Македонија влегува во нова фаза од реформата на казненото законодавство, но едно од најчувствителните прашања засега останува без јавен одговор – како во новиот текст е уредена одговорноста за злоупотреба на службената положба и дали казнената политика кон функционерите е заострена.
Министерството најавува дека Нацрт-кривичниот законик ќе биде објавен на ЕНЕР. Додека текстот не стане јавно достапен, не може сигурно да се тврди какви решенија содржи за одредбите што во изминатите три години беа во центарот на политичката и правната дебата.
По три децении се подготвува нова кривично-правна рамка
Според информациите на Министерството за правда, работата на новиот Кривичен законик започнала во 2019. година, а работната група предводена од академик Владо Камбовски во периодот од 2020. до 2026. година спровела консултации со претставници на правосудството, академската заедница, институциите и граѓанските организации. Во предложениот текст се вградени 33 релевантни директиви на Европската Унија, а биле разгледани повеќе од 50 мислења и предлози.
Паралелно се подготвувал и нов Закон за кривичната постапка. Работната група предводена од проф. д-р Гордана Лажетиќ, со 25 членови од правосудството, академската заедница и граѓанскиот сектор, ја завршила подготовката на текстот во октомври 2026. година. Тој предвидува усогласување со 25 европски директиви и стандарди и промени во областите на конфискацијата, финансиските истраги, електронските докази, посебните истражни мерки, заштитата на жртвите и изведувањето докази од далечина.
Тоа е поширокиот реформски пакет. Политички и институционално, сепак, најчувствителниот дел од новиот Кривичен законик ќе биде начинот на кој ќе ги третира делата поврзани со висока корупција и злоупотреба на јавна функција.
Зошто членот 353 повторно е во центарот на вниманието
Причината е искуството од измените на Кривичниот законик во септември 2023. година. Со нив беа намалени максималните казни за дел од кривичните дела поврзани со злоупотреба на службената положба и криминално здружување, што влијаеше и врз роковите за застарување. Европската комисија подоцна оцени дека тие измени ја ослабнале правната рамка за гонење корупција, особено кај предметите за висока корупција.
Во анализата на Panoptikum за Извештајот на Европската комисија за Македонија за 2026 година веќе беше посочено дека проблемот не е затворен ниту со интервенциите направени во јануари годинава. Најновиот извештај на Комисијата констатира дека тие измени не ги отстраниле негативните последици од решенијата од 2023 година и дека придонеле кон правна несигурност.
Европската комисија во истиот документ повторно бара усвојување нов Кривичен законик и нов Закон за кривична постапка усогласени со европското право и меѓународните стандарди. Оценката е особено тешка во делот за корупцијата: Комисијата не регистрира напредок, високопрофилните случаи продолжуваат да се одолжуваат, а дел стигнуваат до застарување.
Тоа е и поширокиот контекст во кој треба да се чита денешното испраќање на нацртот во Брисел. Нов закон сам по себе не ја решава кризата на доверба. Потребно е да се види дали неговите одредби овозможуваат ефикасно гонење и казнување на злоупотребите или оставаат простор слабостите што веќе произведоа правни последици да продолжат во друга форма.
Министерството засега не ги открива конкретните казни
На прашањето дали новиот текст предвидува построги казни за злоупотреба на службената положба, Министерството за правда засега не соопштило детали за поединечните членови. Најавено е дека текстот ќе биде објавен на ЕНЕР, по што ќе може прецизно да се спореди со важечките одредби.
Токму тоа е клучната разлика меѓу она што денес е потврдено и она што сè уште е претпоставка. Потврдено е дека двата нацрт-закона се испратени до Европската комисија. Потврдено е и дека новиот Кривичен законик треба да ја замени рамката што со повеќекратните измени во изминатите децении стана сложена и, според оценките на ЕК, во делот на корупцијата и правно проблематична. Не е потврдено какви конкретни казни предвидува новиот член за злоупотреба на службената положба.
Ова е важна разлика и за јавната дебата. Прашањето не е само дали во закон ќе стои повисока бројка за затворска казна. Треба да се анализираат целата дефиниција на делото, опфатот на службените лица, квалификуваните облици, роковите за застарување, можностите за конфискација и надлежноста на обвинителствата што ги водат предметите.
Европската комисија веќе испрати јасна порака
Само шест дена пред нацртот да биде испратен во Брисел, Европската комисија го објави Извештајот за Македонија за 2026. година. Во него се наведува дека корупцијата останува распространета и претставува сериозна загриженост, а Комисијата експлицитно бара нов Кривичен законик и нов Закон за кривична постапка.
Во тој контекст испраќањето на текстовите во Европската комисија е важен процедурален чекор, но не е крај на реформата. Мислењето од Брисел, евентуалните корекции, објавувањето на текстовите и парламентарната постапка допрва треба да покажат што навистина ќе значи новата кривично-правна рамка.
Panoptikum неодамна пишуваше дека вистинскиот тест за македонското правосудство повеќе не е бројот на донесени закони, туку нивниот институционален резултат. Истото важи и овде: новиот Кривичен законик ќе биде значаен не затоа што доаѓа по три децении, туку ако создаде правила со кои одговорноста за корупција и злоупотреба на функцијата ќе биде јасна, применлива и еднаква за сите.
Затоа следната важна точка не е самиот факт дека документот стигнал во Брисел. Таа ќе дојде со објавувањето на нацртот – кога јавноста конечно ќе може да види што точно се предлага за членот 353, какви казни се предвидуваат и дали новиот закон навистина ги поправа слабостите што Европската комисија ги посочува веќе неколку години.
