СДСМ не дојде на консултациите во Министерството за правда, власта бара враќање на опозицијата на преговарачката маса. Меѓу отворените прашања остануваат моделот на изборни единици, гласањето на дијаспората, јавното финансирање и распределбата на средствата за политичко рекламирање.
Изборните правила повторно станаа политичко бојно поле
Новата рунда разговори за измени на Изборниот законик, наместо да донесе брзо приближување на ставовите, повторно ја отвори длабоката политичка поделба околу правилата според кои ќе се спроведуваат идните избори во Македонија. На консултативната средба во Министерството за правда на 30 септември присуствуваа претставници на парламентарните партии, со исклучок на СДСМ. Министерот за правда Јетон Шасивари порача дека изборното законодавство треба да се гради преку широк политички дијалог и најави обид за директна средба со лидерот на СДСМ, Венко Филипче.
Отсуството на најголемата опозициска партија веднаш стана централна точка на меѓупартиските обвинувања.
ВМРО-ДПМНЕ: Без СДСМ тешко до широк консензус
Претставникот на ВМРО-ДПМНЕ во работната група, Антонио Милошоски, изјави дека процесот е блокиран по две основи – неучеството на СДСМ во разговорите и големиот број поднесени амандмани. Според него, СДСМ поднел околу 9.500 амандмани, додека Левица поднела околу 4.500. Неговиот став е дека изборните правила треба да бидат производ на поширок консензус бидејќи не се носат само за еден изборен циклус, туку треба да имаат подолгорочна стабилност.
ВМРО-ДПМНЕ истовремено сигнализира подготвеност за компромиси по неколку прашања.
Една изборна единица повторно на маса
Едно од политички најзначајните прашања е можноста Македонија да стане една изборна единица. Милошоски изјави дека ВМРО-ДПМНЕ може да го поддржи тој модел доколку за него биде постигнат општ политички консензус. На претходните преговори, според него, имало повеќе различни концепти – една, три или осум изборни единици, додека ДУИ ја поврзувала можноста за една изборна единица со изборен праг од пет проценти.
Прашањето е особено важно за помалите партии, бидејќи промената на изборниот модел може значително да влијае врз начинот на кој гласовите се претвораат во пратенички мандати.
Дијаспората – право на глас, но со кој модел?
Втората крупна тема е гласањето на македонските државјани што живеат во странство.
ВМРО-ДПМНЕ инсистира правото на глас на дијаспората да се задржи и практично да се олесни. Како можни решенија Милошоски ги спомена електронското гласање и гласањето по пошта, под услов системот да биде безбеден, транспарентен и проверлив. Тоа, сепак, отвора дополнителни технички и правни прашања: идентификација на гласачите, тајност на гласот, безбедност на електронските системи, контрола на процесот и еднаков третман на сите учесници.
Евентуалното воведување нов метод за гласање на дијаспората би барало многу повеќе од политички договор – би барало систем што може да гарантира доверба во резултатот.
Парите за кампањи – едно од најчувствителните прашања
Значаен дел од спорот се однесува и на јавното финансирање на политичките партии и платеното политичко рекламирање.
ВМРО-ДПМНЕ соопшти дека е подготвена да прифати решение договорено меѓу ДУИ и Левица околу јавното финансирање. Левица, пак, инсистира на поправична распределба на средствата за кампањи и политичко рекламирање и ја отвора и можноста за целосно укинување на платеното политичко рекламирање.
Ова не е само домашна политичка тема. Во конечниот извештај за претседателските и парламентарните избори во 2024 година, ОБСЕ/ОДИХР оцени дека врската меѓу јавното финансирање на кампањите и медиумските можности непропорционално им користела на поголемите партии и препорача реструктуирање на системот за финансирање за да се обезбедат порамноправни услови.
СДСМ не дојде на средбата и возврати со тешки обвинувања
СДСМ не учествуваше на консултативната средба и во јавната реакција ја обвини власта дека предложените промени можат да бидат искористени за нарушување на изборниот процес. Партијата користеше остар политички речник и ги отфрли обвинувањата дека токму таа го блокира процесот. Тоа се партиски тврдења и обвинувања, а не утврдени факти.
Токму ваквата атмосфера покажува дека спорот веќе не се води само околу конкретни членови од законот, туку и околу меѓусебната доверба меѓу политичките актери.
ДУИ: Потребен е широк договор
Претставникот на ДУИ Блерим Беџети изјави дека партијата ќе придонесува кон постигнување широк политички консензус и кон спроведување на препораките на ОБСЕ/ОДИХР. Според него, дел од разликите се доволно блиски за да може да се бара заедничко решение.
Токму зборот „консензус“ е најтешкиот дел од целата реформа.
Изборните правила директно влијаат врз распределбата на политичката моќ, па секоја измена неизбежно се анализира и низ прашањето кој политички субјект би можел да добие, а кој да загуби од новиот систем.
ОБСЕ/ОДИХР со години бара темелна реформа
Проблемите со изборното законодавство не се нови.
Во извештајот по изборите во 2024 година ОБСЕ/ОДИХР повторно побара сеопфатно ревидирање на Изборниот законик, отстранување на недоследностите и усогласување со меѓународните стандарди. Организацијата истовремено укажа на потребата од порамноправни услови за кандидатите и подобар систем за финансирање на кампањите. И по локалните избори во 2025 година, во извештајот објавен во 2026 година, ОБСЕ/ОДИХР повторно препорача сеопфатна ревизија на изборното законодавство, поголема транспарентност на финансирањето, порамноправни услови за изборните учесници и посилни механизми против злоупотреба на јавни ресурси.
Оттука, спорот во Скопје не се однесува само на политички компромис, туку и на долгогодишна обврска за стабилизирање на изборниот систем.
Изборниот законик не треба да се пишува непосредно пред избори
Еден од принципите на кој ОБСЕ/ОДИХР континуирано инсистира е изборните правила да се менуваат преку широка и инклузивна консултација и доволно рано пред изборите.
Искуството покажува дека честите и доцни измени создаваат правна неизвесност, им оставаат малку време на институциите за подготовка и ја намалуваат довербата на учесниците во правилата. Затоа прашањето не е само каков Изборен законик ќе има Македонија, туку и како ќе биде донесен.
Од техничка реформа кон тест за политичката доверба
Во сегашната фаза се издвојуваат неколку суштински точки на кои треба да се постигне договор: бројот на изборните единици, евентуалниот изборен праг, гласањето на дијаспората, финансирањето на партиите и кампањите, политичкото рекламирање и спроведувањето на препораките на ОБСЕ/ОДИХР.
Но над сите нив стои едно уште поголемо прашање – дали партиите можат да договорат правила што ќе ги сметаат за легитимни и тогаш кога тие правила нема нужно да им одговараат.
Министерството за правда најавува нов обид за вклучување на СДСМ во разговорите. Засега нема конечен договор, ниту прецизиран термин за следната целосна рунда преговори.
Следниот чекор затоа ќе покаже дали разговорите ќе се вратат кон конкретни законски решенија или изборната реформа повторно ќе стане уште едно поле на долготрајна партиска конфронтација.
