Постапката за избор на македонски судија во Европскиот суд за човекови права во Стразбур, која трае веќе околу година ипол, повторно се врати чекор назад. Откако Советодавниот панел на експерти при Советот на Европа оценил дека Ана Дангова Хуг не ги исполнува во целост бараните критериуми, домашната Комисија на седница одржана на 20. август едногласно ја предложила адвокатката Јелена Ристиќ како нов трет кандидат.
Само еден ден по објавувањето на информацијата за новата промена, на 27 август, во јавноста се отвори и нов фронт околу самата постапка. Комисијата остро реагираше на критики од кандидат кој учествувал на огласот, оценувајќи дека квалификациите упатени кон нејзината работа се недостојни. Во медиумски пренесената реакција кандидатот не е именуван.
Остра реакција во момент кога постапката повторно се враќа
Комисијата тврди дека забелешките од Советодавниот панел не се невообичаени во европската практика и дека панелот и претходно враќал кандидати или цели листи. Истовремено повтори дека, според добиеното мислење, немало забелешки за начинот на кој била спроведена националната постапка.
Сепак, реакцијата излезе од рамките на вообичаено институционално соопштение. Комисијата се повика на наводи од извештај на Државниот завод за ревизија поврзани со работата на кандидатот што ја критикувал, употребувајќи ја формулацијата дека тој треба да се соочи со „срамот за неговата работа“. Во објавената реакција не е наведено името на кандидатот, ниту конкретниот ревизорски извештај, поради што таквата квалификација останува став на Комисијата, а не факт што од самото соопштение може независно да се провери.
Токму тука приказната станува поширока од уште една кадровска промена. Процедурата што треба да произведе кандидат за една од највисоките европски судски функции сега произведува и јавна полемика меѓу учесниците и телото што го спроведува изборот.
Од првата листа до Јелена Ристиќ
Патот до сегашната листа беше долг. Првата комисија ги предложи судијката Габриела Гајдова, обвинителката Ленче Ристоска и адвокатот Јордан Апостолски. Пред листата да стигне до Советот на Европа, Владата ја поништи постапката и беше формирана нова, петчлена комисија предводена од претседателот на Уставниот суд Дарко Костадиновски.
Новата комисија во ноември 2025. година ги утврди Јордан Апостолски, адвокатката Наташа Бошкова и деканот на Правниот факултет „Јустинијан Први“, Сашо Георгиевски како кандидати. Во мај 2026. година Советодавниот панел оцени дека еден од нив не ги исполнува во целост критериумите. Подоцнежните медиумски информации го идентификуваа Апостолски како кандидатот со негативно мислење, а на негово место беше предложена Ана Дангова Хуг.
Тогаш и самата Комисија, во соопштение објавено преку Уставниот суд, наведе дека панелот нема забелешки за националната процедура, но еден кандидат не ги исполнува во целост критериумите. Дангова Хуг доби едногласна поддршка како замена.
Три месеци подоцна истата ситуација се повтори. Според информациите што ги објави Телма и ги потврди претседателот на Комисијата, панелот оценил дека и Дангова Хуг не ги задоволува во целост потребните услови. На седницата на 20. август за нов кандидат едногласно е избрана Јелена Ристиќ.
Ристиќ е адвокатка и долгогодишна заменик-претседателка на Адвокатската комора, со професионално и академско искуство во областа на човековите права и меѓународното право. Доколку и нејзината кандидатура го помине советодавниот филтер, листата повторно би била составена од тројца кандидати – Ристиќ, Наташа Бошкова и Сашо Георгиевски.
Не одлучува Европскиот суд, туку Парламентарното собрание
Во јавноста целата постапка често се сведува на формулацијата дека „Стразбур одбил“ некого. Процедурата е попрецизна. Советодавниот панел на експерти при Советот на Европа проверува дали предложените кандидати ги исполнуваат условите од член 21 од Европската конвенција за човекови права – висок морален углед и квалификации за висока судска функција или призната правна компетентност.
Мислењето на панелот се доставува доверливо до државата, а потоа и до Парламентарното собрание на Советот на Европа. Самото Парламентарно собрание е тоа што, според член 22 од Конвенцијата го избира судијата со мнозинство гласови од листа со тројца кандидати предложени од државата. Значи, во сегашната фаза не станува збор за одлука на Европскиот суд за човекови права против конкретен кандидат, туку за претходен филтер што треба да обезбеди сите три имиња на листата да ги исполнуваат минималните европски стандарди.
Проблемот веќе не е само во третото име
Формално, решението изгледа едноставно: кандидат што не го поминува советодавниот филтер се заменува со друг. По година ипол постапка повеќе состави на листата и две последователни замени по забелешки од европскиот панел, прашањето веќе е и колку ефикасно националниот систем ги препознава критериумите што подоцна ги применува Советот на Европа.
Во меѓувреме, Јован Илиевски, кој ја извршува функцијата македонски судија во ЕСЧП од февруари 2017. година, останува во Стразбур до изборот на негов наследник. Постапката затоа нема институционален вакуум, но има сè подолга историја – од поништена прва листа, преку повторени кандидатури и негативни мислења, до сегашната јавна пресметка меѓу Комисијата и еден од учесниците во изборот.
Следниот тест сега не е само дали Јелена Ристиќ ќе ги исполни критериумите на Советодавниот панел. Ќе се види и дали постапката конечно ќе премине од домашно составување и корегирање на листата во фазата за која цело време е наменета – избор на нов македонски судија во Стразбур.
