Македонскиот јазик, уставните измени и европскиот пат повторно се најдоа во центарот на партиската пресметка меѓу СДСМ и ВМРО-ДПМНЕ. Повод е изјавата на претседателот на СДСМ, Венко Филипче, кој го обвини премиерот Христијан Мицкоски дека ги лаже граѓаните кога тврди дека македонскиот јазик е загрозен во евроинтегративниот процес. Од ВМРО-ДПМНЕ, пак, возвратија дека Филипче ја продолжува политиката на отстапки и дека неговите ставови се подготовка за ново национално предавство.

Темата е чувствителна затоа што не се однесува само на дневна партиска реторика, туку на еден од најдлабоките нерви на македонската политика: односот меѓу идентитетот, јазикот, европските обврски и довербата во преговарачкиот процес. Во изјавата пренесена Филипче тврди дека во преговарачката рамка јасно стои македонски јазик, без фусноти и без дополнителни објаснувања. Според него, токму тоа покажува дека јазикот е прифатен во рамката изгласана од земјите членки на Европската Унија, вклучително и од Бугарија.

Филипче: Јазикот не е загрозен, проблемот е изолацијата

Филипче ја поставува тезата дека власта ја користи темата за јазикот и идентитетот како политички изговор за блокадата на европскиот процес. Според него, Мицкоски претходно зборувал дека со Преспанскиот договор и со францускиот предлог ќе се загрози македонскиот јазик, но тие тврдења не се потврдиле. Тој смета дека реалната опасност не е во европската рамка, туку во изолацијата во која, според СДСМ, власта ја турка Македонија.

Во политичка смисла, ова е обид на СДСМ повторно да ја врами европската агенда како прашање на државна зрелост, а не како прашање на национално отстапување. Филипче тврди дека Македонија преговара со Брисел, а не со Софија, и дека државата треба да ги исполни преземените европски обврски ако сака да продолжи напред. Во истиот контекст, тој го критикува Мицкоски дека како опозиционер најавувал поништување или непризнавање на претходните договори, а како власт не направил таков чекор.

ВМРО-ДПМНЕ: Филипче се подготвува за ново предавство

Од ВМРО-ДПМНЕ, одговорот беше остар и предвидлив во политичкиот речник што владејачката партија го користи по ова прашање. Партијата го обвини Филипче дека е подготвен да ги исполни бугарските барања и да ја продолжи политиката што, според нив, ја поткопува македонската позиција. Во реакциите од владејачката партија се инсистира дека уставните измени под надворешен притисок не се решение, туку продолжување на модел во кој Македонија постојано прифаќа нови услови.

Оваа позиција на ВМРО-ДПМНЕ почива на аргументот дека европскиот процес не смее да се води по цена на еднострани отстапки и дека секоја нова обврска кон Бугарија мора да биде внимателно измерена. За власта, прашањето не е само техничко внесување на Бугарите во Уставот, туку политички тест за тоа дали Македонија повторно ќе биде ставена во ситуација да прифаќа услови без јасна гаранција дека процесот нема повторно да биде блокиран.

Што навистина стои во европската рамка

Официјалните документи на Советот на ЕУ покажуваат дека во јули 2022. година е одобрена преговарачката рамка за Македонија, а на 19 јули 2022 година е одржана првата меѓувладина конференција со ЕУ. Во преговарачката рамка стои дека Македонија треба навреме да подготви преводи на европското законодавство на македонски јазик, а ЕУ истовремено ги нотирала едностраните декларации на Бугарија и Македонија за македонскиот јазик. Ова е важна нијанса: во европската документација македонскиот јазик е употребен како работен и институционален факт, но околу него постојат еднострани декларации кои политички ја одразуваат разликата меѓу Скопје и Софија.

Токму тука се судираат двете политички толкувања. СДСМ го чита документот како доказ дека македонскиот јазик е институционално прифатен во процесот на ЕУ. ВМРО-ДПМНЕ го чита контекстот пошироко – како процес во кој Бугарија и натаму има можност преку билатерални прашања да ја условува Македонија. Во таа разлика се крие суштината на спорот: едната страна зборува за признаен јазик, другата за незатворен политички ризик.

Уставните измени како вистинска линија на судир

Иако јавната полемика најчесто се води околу јазикот, вистинската линија на судир се уставните измени. Европскиот пат на Македонија е блокиран на точката на внесување на Бугарите во Уставот, како дел од обврските поврзани со преговарачката рамка и билатералниот пакет со Бугарија. Советот на ЕУ нотира дека првата меѓувладина конференција е одржана во 2022. година, но отворањето на суштинските преговарачки кластери останува врзано за исполнување на политичките услови.

Затоа денешната пресметка не е само реторичка. Таа е обид да се освои јавноста пред можна нова фаза на притисоци, разговори или дипломатски иницијативи. СДСМ сака да покаже дека уставните измени се болна, но неопходна врата кон ЕУ. ВМРО-ДПМНЕ сака да покаже дека без дополнителни гаранции таа врата може да се претвори во уште еден ходник со нови услови.

Јазикот како идентитет, но и како политичко оружје

Македонскиот јазик во оваа дебата не е само лингвистичко прашање. Тој е симбол на историска самосвест, државност и колективна сигурност. Токму затоа е лесно да се претвори во политичко оружје. Кога власта и опозицијата зборуваат за јазикот, тие ретко зборуваат само за документи. Тие зборуваат за доверба: кому граѓаните да му веруваат дека нема да го потцени, продаде или злоупотреби најчувствителниот дел од македонскиот идентитет.

Но има и друга опасност: кога секоја политичка страна го користи јазикот како доказ против другата, јавната расправа станува сè помалку прецизна. Наместо да се разговара за точните формулации, правните последици, гаранциите, механизмите за заштита и дипломатската стратегија, дебатата се сведува на меѓусебни обвинувања за лаги и предавства. Тоа може да донесе партиски поени, но не создава државна јасност.

Потребна е ладна глава, не партиски оган

Македонија денес има потреба од прецизна, мирна и одговорна политика. Ако македонскиот јазик е внесен во европските документи како македонски јазик, тоа треба јасно да се каже. Ако постојат еднострани декларации и можност за идни бугарски блокади, и тоа треба јасно да се каже. Ако уставните измени се услов за продолжување на процесот, јавноста мора да знае што точно се добива, што се ризикува и какви гаранции постојат.

Проблемот е што Македонија премногу долго живее меѓу две крајности: едната ветува европска иднина како да нема цена, другата предупредува на национална опасност како да нема излез. А државата не може да се води ниту со слеп оптимизам, ниту со вечен страв. Потребна е политика што ќе го чува македонскиот јазик и идентитет без да ја закопува земјата во изолација, но и ќе ја води европската агенда без лесни отстапки, без нејасни формулации и без потценување на граѓанската чувствителност.

Новата пресметка меѓу СДСМ и ВМРО-ДПМНЕ покажува дека европскиот пат останува најголемото политичко бојно поле во Македонија. Но тоа поле не смее да се претвори во место каде што секоја вистина се кине на партиски парчиња. Јазикот не е партиска сопственост. Уставот не е дневнополитички плакат. А европската иднина не може да биде ниту празна парола, ниту вечен изговор за неподвижност.