Случајот со набавките на мазут за ТЕЦ Неготино повторно се враќа во јавниот фокус, но овојпат не како нова сензација, туку како прашање за тоа што значи правна завршница во предмет што со месеци ја вознемирува јавноста. Кога предмет тежок милиони евра завршува со запирање на истрага, а потоа оштетената компанија поднесува приговор, тогаш суштината не е во тоа кој ќе извика погласно, туку дали доказите биле правилно ценети.

Републичкиот јавен обвинител Ненад Савески, во интервју за неделникот Фокус, вели дека случајот за „Мазутот во ТЕЦ Неготино“ не е завршен и дека сега на потег е Вишото јавно обвинителство, откако ЕСМ поднела приговор на решението за запирање на истрагата. Јавнoобвинителските одлуки не се „пресудена работа“. Постапката може повторно да почне ако се појават нови докази или нови околности.

Клучната реченица: постапката може да се врати

Најважниот дел од изјавата на Савески е правно прецизен и политички чувствителен: ако се утврди неправилно ценење на доказите, предметот може да биде вратен на повторно одлучување. Тоа не значи дека некој однапред е виновен, ниту дека истрагата мора автоматски да продолжи. Но значи дека решението за запирање на истрагата не е последна точка ако надлежната повисока инстанца утврди дека материјалот не бил правилно разгледан.

Тука јавноста треба да разликува две работи. Едно е политичко барање предметот да се „отвори“ затоа што тоа некому му одговара. Сосема друго е законска можност предметот да се врати ако приговорот покаже дека доказите биле погрешно оценети или дека одлуката не е доволно издржана. Правната држава не смее да биде ни слуга на политички притисок, ни алиби за институционално затворање очи.

ЕСМ како оштетена страна и Вишото јавно обвинителство како следен филтер

Според објавените информации, оштетеното правно лице ЕСМ поднело приговор против решението за запирање на истрагата, што ја отвора следната процесна фаза пред Вишото јавно обвинителство. Токму таму сега треба да се види дали одлуката на пониската обвинителска инстанца ќе остане во сила или предметот ќе биде вратен на повторно разгледување.

Ова е важен момент затоа што во јавноста одамна се наталожи чувство дека големите предмети или завршуваат без судска разврска, или стануваат политички материјал за меѓупартиско трошење. Во таква атмосфера, секоја институционална одлука мора да биде не само законска, туку и доволно јасно образложена. Кога станува збор за енергетска криза, јавни пари и набавки за државен енергетски капацитет, јавниот интерес не завршува со една наредба за запирање.

Докази, а не врева

Савески предупредува и на друг важен принцип: обвиненијата мора да бидат засновани врз докази од кои вината би можела да се докаже пред суд „надвор од разумно сомнение“. Тоа е основата на секоја сериозна кривична постапка. Ако доказите не се доволни, обвинение не смее да се подига само за да се задоволи јавниот гнев. Но ако доказите постојат, а биле неправилно ценети, тогаш запирањето на истрагата станува институционален проблем од највисок ред.

Во таа тенка линија се наоѓа целиот случај „мазут“. Не смее да се бара виновник без докази, но не смее ни доказите да се третираат како административен товар што треба што побрзо да исчезне од маса. Паноптикумски кажано: правдата не почнува таму каде што јавноста е најгласна, туку таму каде што институциите се доволно чесни да ги прочитаат доказите до крај.

Зошто „res judicata“ е важна граница

Савески прави јасна разлика меѓу јавнoобвинителска одлука и правосилна судска пресуда. Ако судот донесе ослободителна пресуда и таа стане правосилна, тогаш станува збор за „res judicata“ – пресудена работа. Но запирањето на истрага од обвинителство не е исто што и правосилна судска пресуда. Токму затоа нови докази, нови околности или утврдено неправилно ценење на доказите можат повторно да ја активираат постапката.

Оваа разлика е суштинска, затоа што во јавниот говор често се мешаат поимите „нема обвинение“, „нема докази“, „предметот е затворен“ и „случајот е завршен“. Правно, тоа не е исто. Политички, можеби некому му одговара да биде исто. Но токму тука почнува потребата од внимателно новинарско и граѓанско читање.

Предмет од 167 милиони евра не смее да заврши во магла

Медиумската хронологија околу случајот покажува дека претходно истрагата за набавките на мазут за ТЕЦ Неготино била запрена по едногодишна постапка, а во јавноста предметот се поврзуваше со вредност од околу 167 милиони евра.

Оваа тема не е обичен правосуден детал. Станува збор за случај што ја допира довербата во енергетскиот сектор, во обвинителството и во способноста на државата да расчисти сомнежи поврзани со јавни пари во време на криза. Енергетската криза не беше нормален пазарен период; таа беше период кога секоја одлука имаше дополнителна тежина, а секоја набавка мораше да биде уште почиста од вообичаено.

Меѓу правна сигурност и јавна недоверба

Савески нагласува дека ревидирање и преотворање предмети според очекувањата на други органи, институции или поединци не е можно, бидејќи тоа би било спротивно на принципите на правна сигурност. Тоа е точна и неопходна граница. Но правната сигурност не смее да се претвори во институционална недопирливост. Таа постои за да ги штити граѓаните од произволност, не за да ги штити одговорните од проверка.

Затоа Вишото јавно обвинителство сега има задача што е поголема од еден предмет. Треба да покаже дека системот има внатрешна контрола, дека приговорот не е формалност и дека јавноста може да добие разбирливо образложение. Не политичко. Не партиско. Не одмаздничко. Туку правно, јасно и проверливо.

Епилогот ќе покаже дали системот учи или само затвора папки

Случајот „мазут“ не смее да се претвори во уште една архива на сомнежи. Ако нема докази – тоа мора да биде објаснето така што јавноста ќе разбере зошто. Ако има пропусти во оценката на доказите – постапката мора да се врати. Ако има нови околности – тие мора да бидат процесно внесени, а не политички употребени. Во спротивно, секој исход ќе личи на пораз: или на пораз на обвинителството, или на пораз на јавната доверба.

Правната држава не се мери само по тоа дали отвора случаи. Се мери по тоа дали знае чесно да ги затвори, а уште повеќе – дали има храброст повторно да ги отвори кога доказите или законот го бараат тоа. Во случајот со мазутот за ТЕЦ Неготино, токму таа храброст сега е на испит.