Од денеска на граничниот премин Ќафасан меѓу Македонија и Албанија почнува да се применува интегрираниот систем „One Stop Shop“, со кој патниците, возилата и стоката треба да минуваат низ заедничка контрола на едно место, наместо да запираат одделно пред службите на двете држави. Системот денеска го промовираа премиерите Христијан Мицкоски и Еди Рама.
Практичната цел е едноставна – помалку застанувања, пократко задржување и побрз проток на една од најфреквентните гранични точки меѓу двете земји. Според податоците соопштени на промоцијата, во 2025 година преку Ќафасан биле регистрирани околу 2,3 милиони преминувања, повеќе од половината од вкупниот граничен сообраќај меѓу Македонија и Албанија.
Една контрола наместо две
Суштината на моделот е граничните постапки на двете страни да се организираат како заедничка контрола. Наместо патникот да помине една постапка, да продолжи неколку стотини метри и повторно да застане, службите ја вршат контролата на едно место. Тоа не значи укинување на граничните проверки. Пасошката, царинската и другите пропишани контроли остануваат, но начинот на нивното организирање треба да го намали времето што се губи меѓу две последователни проверки. Посебно значење ова има во летната сезона, за време на празници и во деновите кога кон Охрид, Струга и албанското крајбрежје се движи значително поголем број возила.
Мицкоски оцени дека моделот треба да го олесни транспортот и да ги засили врските меѓу граѓаните и економиите на двете земји, а најави дека сличен пристап би можел да се примени и на другите гранични премини со Албанија. Рама, пак, новиот режим го опиша со формулацијата дека досегашното „контролирај, контролирај“ треба да премине во „верувај и контролирај“.
Проектот не почнува од нула. Царинската управа во својот годишен извештај за 2025. година наведува дека преговорите за нов договор за заеднички контроли со Албанија биле завршени во август 2025. година, со цел на Ќафасан-Ќафтане да се овозможи пасошка контрола со едно застанување. Во меѓувреме, преминот беше опфатен и со модернизација во рамките на проектот за олеснување на трговијата и транспортот во Западен Балкан.
Границата е само еден дел од патувањето
Побрзото минување на Ќафасан добива целосна смисла само ако се гледа заедно со патната инфраструктура што води до преминот. Токму затоа на денешниот настан повторно беше отворено прашањето за западниот дел на Коридорот 8 и автопатското поврзување на Тетово, Гостивар, Кичево, Охрид и Струга. Мицкоски изјави дека целосното автопатско поврзување од Тетово до Охрид се очекува до 2029 година, додека автопатот Кичево-Охрид, според неговата денешна најава, треба да биде пуштен во употреба во втората половина на 2027 година. За состојбата на овој проект Panoptikum претходно детално пишуваше во анализата за сложените геотехнички работи кај Ботун.
Паралелно се гради и делницата Букојчани-Кичево, долга околу 11,5 километри, која треба да ја затвори една од клучните празнини на западниот дел од Коридорот 8. Почетокот на изградбата на оваа делница е важен затоа што без неа нема непрекинат автопатски правец од Скопје преку Тетово и Гостивар кон Охрид.
Поголемата неизвесност се наоѓа по Охрид, во насока кон Струга и Ќафасан. Според Мицкоски, кај Требеништа е предвидена клучка за продолжување на автопатската траса кон границата, но ќе треба да се бара друго техничко решение поради режимот на заштита на охридскиот регион и забелешките поврзани со УНЕСКО. Тоа значи дека денешното забрзување на самата граница засега не е проследено со целосно автопатско поврзување до неа. „One Stop Shop“ може да го скрати административното чекање, но вкупното време на патување и натаму ќе зависи од состојбата на Коридорот 8, градежните работи и начинот на кој ќе биде решена трасата во чувствителниот охридско-струшки простор.
Од туристичка до економска врска
Ќафасан одамна не е премин важен само за локалното население од двете страни на границата. Преку него се движат туристи кон Охрид, Струга и албанското крајбрежје, патници меѓу двете земји, како и значаен дел од товарниот транспорт на западната оска. Поради тоа ефектот од системот треба да се мери во пракса – дали навистина ќе се намалат колоните во шпицовите, колку ќе се скрати просечното време за преминување и дали заедничката контрола ќе функционира подеднакво ефикасно и во периодите со најголем притисок.
На хартија, едно застанување е мала административна промена. На граница преку која годишно минуваат милиони патници, неколку заштедени минути по возило можат да значат многу. Вистинскиот тест за Ќафасан, сепак, почнува од денес – не со церемонијата, туку со секоја следна колона автомобили што ќе стигне пред рампата.










