Македонија по повеќе од една деценија има нова Листа на есенцијални лекови, со која се менува не само изборот на терапии туку и начинот на кој здравствениот систем треба да го планира нивното користење. Новините беа претставени од министерот за здравство Сашо Клековски, заедно со претставникот на Светската здравствена организација Аким Али и деканот на Фармацевтскиот факултет, проф. д-р Зоран Стерјев.
Самата листа не е донесена денеска. Таа е објавена во „Службен весник“ бр. 198 на 26. август 2026. и стапила на сила наредниот ден, со што престанале да важат претходните листи од 2009. и 2015. година. Официјалниот документ е достапен преку Централниот регистар на лекови на Министерството за здравство.
Листата е водич за системот, а не список на бесплатни лекови
Најважното разграничување за пациентите е дека Листата на есенцијални лекови не е исто што и позитивната листа на лекови. Фактот дека одреден лек е прогласен за есенцијален не значи автоматски дека тој веднаш станува бесплатен, дека се издава на рецепт на товар на Фондот или дека пациентите ќе го добиваат без доплата.
Есенцијалната листа утврдува кои терапии се сметаат за неопходни за здравствената заштита и служи како стручна основа за планирање, набавки, клиничко одлучување и развивање протоколи за лекување. Позитивната листа, од друга страна, се однесува на лековите чии трошоци, под утврдени услови, ги покрива здравственото осигурување. Клековски денеска посебно предупреди да не се создава впечаток дека со новата есенцијална листа автоматски се проширува и позитивната листа.
Токму тука е и практичното значење на промената. Есенцијалната листа не ја заменува одлуката за финансирање на конкретен лек, но покажува кон кои терапии системот треба да се движи и претставува основа при идното проширување на достапноста на лековите.
Од ХИВ и хепатитис до онкологија и невролошки заболувања
Новата листа е распоредена во 28 терапевтски области, со попрецизно определени подгрупи, фармацевтски форми, јачини и начини на употреба. Меѓу областите во кои се внесени современи терапевтски можности се заразните заболувања, ХИВ, вирусните хепатити, онкологијата, неврологијата, кардиологијата, како и репродуктивното и перинаталното здравје. Во презентацијата беа посочени и терапии поврзани со мултипла склероза, мијастенија гравис и цистична фиброза.
Една од повидливите промени е воведувањето терапевтски алтернативи. Тоа значи дека листата треба да даде појасна насока што може да се примени кога определен лек не е достапен, наместо лекарот и установата да останат без однапред дефинирана соодветна замена.
Посебно место имаат и антибиотиците. Тие се организирани според пристап што разликува антибиотици за поширока употреба, оние што бараат поголем надзор и резервни антибиотици. Тоа се надоврзува на моделот AWaRe на Светската здравствена организација, создаден за порационална употреба на антибиотиците и за следење на антимикробната резистенција. СЗО ја ажурира својата модел-листа на есенцијални лекови на секои две години, а актуелното издание е од 2025. година.
Контрацепцијата и никотин-заменската терапија влегуваат во концептот на превенција
Новата листа за првпат опфаќа и лекови за контрацепција и никотин-заменска терапија. Нивното вклучување беше најавено уште во април, кога Министерството за здравство го претстави процесот на модернизирање на листата, започнат кон крајот на 2025 година преку Националната платформа за лекови и со техничка поддршка од СЗО.
Суштината на оваа промена е што превенцијата добива место во документ кој традиционално лесно се чита само како каталог на терапии за веќе развиени заболувања. Никотин-заменската терапија, на пример, е поврзана со поддршката при откажување од пушењето, а нејзиното присуство на есенцијалната листа покажува дека спречувањето на болеста се третира како дел од здравствената политика, а не како споредна активност.
Колку нови лекови има – во објавите се појавуваат две бројки
Во денешните медиумски извештаи постои разлика што не треба да се премолчи. Во повеќе објави од презентацијата се наведуваат 193 новододадени лекови или активни супстанции и 12 избришани во споредба со претходната листа. СДК, пак, пренесува податок за 109 нови активни супстанции, при вкупно 372 лека на листата.
Официјално објавениот документ ја содржи самата Листа на есенцијални лекови, но не и споредбена табела што ја објаснува разликата меѓу овие две бројки. Затоа бројот на „нови лекови“ не треба да се користи без дополнително појаснување дали се бројат активни супстанции, фармацевтски форми или други позиции. За пациентот, поважна е промената во опфатот и терапевтскиот концепт отколку натпреварот со една голема бројка.
Промената ќе се мери по тоа што навистина ќе биде достапно
Светската здравствена организација есенцијалните лекови ги определува како терапии што одговараат на приоритетните здравствени потреби на населението и кои треба да бидат достапни во соодветни количини, форми и со гарантиран квалитет. Националната листа затоа е важна рамка, но нејзината вистинска тежина ќе се види во следниот чекор – во набавките, клиничките протоколи и во тоа колку од современите терапии реално ќе стигнат до пациентите.
По единаесет години без ваква ревизија, ажурирањето ја затвора очигледната празнина меѓу старите документи и денешната медицина. Од системот сега се очекува листата да не остане документ што ќе се отвори повторно по уште една деценија, туку инструмент што редовно ќе се приспособува на медицинските докази и реалните потреби на пациентите.
