Европската агенда на Македонија повторно влегува во домашната политичка арена, таму каде што секоја порака од Брисел, Софија или Скопје веднаш станува доказ за една или друга партиска теза. Денешната изјава на портпаролот на ВМРО-ДПМНЕ, Валентин Манасиевски, ја продолжува токму таа линија: власта тврди дека европските претставници ги препознаваат реформите и бараат предвидлив европски пат, додека СДСМ и Венко Филипче според ВМРО-ДПМНЕ остануваат на истата позиција со бугарскиот претседател Румен Радев – уставни измени како главен услов за продолжување на процесот.
Темата не е нова, но политичкиот момент е чувствителен. По пораките од претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта дека Македонија има напредок во реформската агенда, но договорените уставни измени остануваат неопходен следен чекор за формално продолжување на пристапните преговори, домашната расправа повторно се сведе на старото прашање: дали европскиот пат е процес на реформи или процес во кој билатералниот услов станува трајна политичка рамка?
Манасиевски: Само Филипче и Радев го сведуваат процесот на уставни измени
Манасиевски изјави дека, и покрај пофалбите и признанијата што Македонија ги добива од функционери на земји членки на Европската Унија, само Венко Филипче и Румен Радев остануваат на линијата дека уставните измени се клучниот услов во европскиот процес. Според него, европските претставници внимателно ги следат реформите на македонската влада и ги поздравуваат, додека Филипче и Радев, како што рече, ја сведуваат целата европска агенда на едно прашање.
Ваквата формулација не е само партиска критика кон СДСМ. Таа е обид да се постави политичка поделба меѓу две различни читања на европскиот процес: едното владино, кое инсистира дека реформите, институционалната стабилност и предвидливоста мора да бидат признаени, и другото опозициско или барем така претставено од ВМРО-ДПМНЕ, кое го држи фокусот врз уставните измени како неизбежна обврска.
Кошта ги поздрави реформите, но не ја тргна уставната точка
Тука лежи и главната политичка сложеност. Во јавните пораки од посетата на Скопје претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта навистина ја поздрави посветеноста на Македонија на реформите и напредокот во реформската агенда, поврзана со Планот за раст. Но, истовремено тој јасно порача дека усвојувањето на договорените уставни измени останува потребниот следен чекор за формално започнување на преговорите.
Со други зборови, европската порака има две страни. Едната е охрабрувачка: реформите се гледаат и се признаваат. Другата е политички тешка: без решавање на уставниот услов институционалното движење напред останува ограничено. Токму во тој простор се отвора домашниот судир – не околу тоа дали Македонија треба да биде дел од Европската Унија, туку под кои услови, со какви гаранции и со каква заштита од нови билатерални блокади.
На Panoptikum оваа дилема веќе беше отворена во анализата „Македонија пред европскиот услов: уставни измени, идентитет и потребата од гаранции“, како и во текстот „Кошта во Скопје ја затвори вратата за нова рамка, но го отвори прашањето за предвидливост“. Денешната изјава на Манасиевски ја враќа истата тема во партиска форма.
Опасноста од сведување на европската агенда на една реченица
Проблемот за Македонија не е само во тоа што уставните измени се политички непопуларни. Проблемот е што европската агенда наместо да биде широк процес на институционално созревање, владеење на правото, економска стабилност и функционална администрација, често се сведува на една реченица: „ќе има или нема да има уставни измени“.
Тоа сведување им одговара на сите што сакаат брза политичка мобилизација. За власта тоа е можност да ја претстави опозицијата како сојузник на бугарската позиција. За опозицијата тоа е можност да ја обвини власта дека ја блокира европската перспектива. За Софија тоа останува инструмент преку кој билатералниот спор продолжува да има европска тежина. За граѓаните, пак, сето тоа изгледа како бескраен круг во кој Македонија постојано добива признанија, но ретко добива чист пат напред.
Во поширок контекст оваа линија се надоврзува и на претходните политички судири околу односот меѓу Филипче и Радев, обработени во текстот „Честитката на Филипче до Радев ја отвори старата рана“, како и на анализата „Европскиот пат во клинч: меѓу уставни измени, идентитет и политичка пресметка“.
Македонската позиција меѓу реформите и гаранциите
Вистинското прашање не е дали Македонија треба да спроведува реформи. Тоа е надвор од сериозна расправа. Прашањето е дали реформите ќе бидат доволни за да се отвори предвидлив процес или секој следен чекор ќе биде условен со нова политичка интерпретација од соседството. Во таа смисла владиното инсистирање на гаранции не е само партиска тактика, туку обид да се спречи претворањето на пристапниот процес во подвижна цел.
Од друга страна, Европската Унија досега не ја отстрани уставната точка од рамката. Напротив, официјалните пораки ја повторуваат како неопходен чекор. Затоа и денешната изјава на Манасиевски треба да се чита во двоен клуч: како напад врз СДСМ и Филипче, но и како порака дека власта сака европските пофалби за реформите да добијат поголема политичка тежина од бугарскиот услов.
Македонија не може да си дозволи европскиот пат да стане ниту празна еуфорија, ниту бесконечен застој. Ако реформите се реални, тие мора да се мерат и признаваат. Ако уставните измени остануваат услов, тогаш државата има право да бара предвидливост, гаранции и јасна заштита од нови билатерални барања. Во спротивно, секоја нова пофалба ќе завршува во старата политичка стапица: сите зборуваат за Европа, а Македонија повторно останува во чекалницата.
