Европскиот пат на Македонија повторно не е само надворешнополитичко прашање. Тој стана внатрешна политичка арена во која секоја партија зборува за ЕУ, но речиси секоја го користи процесот за сопствена домашна мобилизација. СДСМ тврди дека без уставни измени нема напредок, ВМРО-ДПМНЕ бара гаранции дека тоа ќе биде последно барање, а ЗНАМ ја носи расправата во уште поостар регистар – со обвинувања за политичка сервилност, бизнис-релации и туѓи агенди. Така, наместо европска стратегија, јавноста гледа политички клинч во кој зборот „реформа“ звучи сè потивко, а зборот „предавство“ сè погласно.

Во основата на спорот не е само формалната обврска за внесување на заедниците во Уставот. Во основата е прашањето дали Македонија може да продолжи кон ЕУ без повторно да биде турната во идентитетска трговија. СДСМ ја чита ситуацијата како едноставна равенка: без уставни измени нема отворање на следната фаза од преговорите. ВМРО-ДПМНЕ ја чита како политичка стапица: без гаранции дека нема нови барања, уставните измени би биле само почеток на нов циклус условувања. Токму на оваа линија се судираат двете главни политички логики – европскиот притисок за исполнување на договореното и домашниот страв дека договореното нема да биде крај, туку нова врата за идни блокади.

Европската рамка и македонската недоверба

Европскиот процес формално има своја јасна хронологија. Македонија аплицираше за членство во ЕУ во 2004. година, кандидатски статус доби во 2005. година, а првата меѓувладина конференција се одржа во јули 2022. година, по компромисот поврзан со спорот со Бугарија. Во прегледот на Европскиот парламент се наведува дека скринингот завршил кон крајот на 2023. година, а следниот чекор е отворање на преговарачките кластери, условено со уставна промена за внесување на бугарската заедница и дополнителни мерки за заштита на малцинските права и спречување говор на омраза.

Меѓутоа, правната хронологија не ја исцрпува политичката реалност. За еден дел од јавноста, ова е обврска што државата ја презела и мора да ја исполни за да не остане надвор од регионалниот европски воз. За друг дел, ова е пример како билатерален спор станал дел од европскиот механизам, што ја поткопува довербата во принципот на заслуги. Кога Асошиејтед прес ја пренесе пораката на Каја Калас дека Македонија треба да донесе „одлуки што ја одредуваат епохата“, истовремено беше нагласено дека клучен чекор е уставната измена, додека премиерот Христијан Мицкоски останува на позицијата дека Бугарија прво треба да даде јасна поддршка за членството на Македонија. 2}

Тука е центарот на проблемот: ЕУ бара предвидливост од Македонија, а Македонија бара предвидливост од ЕУ. Тоа е судир на две недоверби. Брисел не сака процесот да стои поради неспроведена обврска; Скопје не сака да влезе во процес во кој секоја следна фаза може да биде условена со ново толкување на историјата, јазикот или идентитетот.

СДСМ: без уставни измени нема поместување

СДСМ настапува со тезата дека власта бара алиби за застојот. Според нив, без уставни измени и без внесување на заедниците во Уставот нема напредок кон ЕУ, а прашањето не се однесува само на Бугарите, туку и на други заедници во државата. Македонија не преговара само со Софија, туку со сите 27 земји членки на Унијата, а условот е дел од европската рамка што ја прифатила државата.

Овој аргумент има своја рационална страна: ако условот е веќе дел од процесот, тогаш неговото одложување значи и одложување на следната фаза. Но, СДСМ има проблем со политичката меморија на јавноста. Голем дел од граѓаните не го гледаат ова како техничко прашање, туку како продолжение на низа болни компромиси што не донесоа чувство на стабилна европска перспектива. Затоа, кога СДСМ зборува за „само уште еден чекор“, многумина слушаат: уште една отстапка без цврста гаранција дека ќе биде последна.

ВМРО-ДПМНЕ: ЕУ да, но не како идентитетска капитулација

ВМРО-ДПМНЕ ја поставува спротивната рамка: членството во ЕУ мора да биде достоинствено, со исполнување на европските критериуми, без нови идентитетски отстапки. Во партиското соопштение се обвинува лидерот на СДСМ, Венко Филипче, дека ја продолжува политиката на Зоран Заев, додека бара јасни гаранции дека уставните измени би биле последното барање на европскиот пат.

И оваа позиција има јасна политичка тежина. Во земја што долго време беше блокирана прво поради името, а потоа поради спорот со Бугарија, барањето за гаранции не е само националистички рефлекс. Тоа е и прашање на доверба во процесот. Но тука се појавува друга слабост: ако барањето гаранции не е придружено со активна дипломатија, јасна реформска агенда и конкретен план за излез од блокадата, лесно се претвора во удобна позиција за чекање. А чекањето во ЕУ-процесот никогаш не е неутрално; другите се движат, а Македонија повторно останува во чекалната.

ЗНАМ и радикализацијата на јазикот

Во истата расправа ЗНАМ настапува со уште поостар речник. Партијата го обвинува раководството на СДСМ за политичка сервилност кон Софија и поставува прашања за наводни фирми и деловни релации во Бугарија поврзани со Венко Филипче, семејството Заеви и структури блиски до СДСМ.

Таквиот настап може да биде политички ефектен, но носи опасност од замена на аргументот со дисквалификација. Ако постојат сериозни сомнежи за бизнис-релации што влијаат врз политички позиции, тие треба да се докажуваат со документи, институционални проверки и јавна транспарентност. Во спротивно, јавниот простор се претвора во пазар на обвинувања, каде што секој може да постави прашање, но ретко кој има обврска да го доведе до доказ.

Спорната придавка и дипломатскиот нерв

Последната комуникација меѓу министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски и бугарската дипломатија само ја зголеми чувствителноста на темата. Имено, по изјавата на новата шефица на бугарската дипломатија Чамова од Брисел и употребата на спорната придавка “северна“ („Северномакедонци“) за македонските партнери, Муцунски оценил дека станувало збор за несоодветен термин, а во МНР била врачена вербална нота на бугарскиот амбасадор.

Ова е повеќе од јазична чувствителност. Во македонскиот случај јазикот е политичко поле, дипломатски сигнал и историска рана. Затоа секој термин што се доживува како негација или редефинирање на македонскиот идентитет веднаш добива тежина што во други односи можеби би изгледала претерана. Но во овој контекст, зборовите не се само зборови. Тие се продолжение на спор што со години ја обликува домашната политика, надворешната позиција и чувството на граѓаните дека државата постојано треба повторно да се докажува.

Кој навистина го блокира европскиот пат?

Прашањето „кој го блокира европскиот пат“ е политички привлечно, но аналитички недоволно. Власта ќе каже дека го блокираат нејасните и неправедни условувања. Опозицијата ќе каже дека го блокира власта, бидејќи не ги спроведува преземените обврски. Бугарија ќе инсистира на своите толкувања, ЕУ ќе зборува за договорена рамка, а граѓаните ќе останат меѓу европска надеж и национален замор.

Вистината е понепријатна: европскиот пат е блокиран од комбинација на надворешно условување, домашна недоверба, слаба реформска култура и партиска потреба секое сложено прашање да се претвори во морална пресуда. Да беше проблемот само уставната измена, решението ќе беше само политичко мнозинство. Но проблемот е и тоа што никој не успеа да изгради уверлива јавна гаранција дека по тој чекор нема да следи нова серија барања. А без доверба, и најтехничкото решение станува национална драма.

Panoptikum став

Македонија не смее да бега од европските реформи, но не смее ни да прифаќа европски процес што изгледа како бескрајна проверка на нејзиниот идентитет. Двете работи можат да бидат вистинити истовремено. Земјата мора да има активна дипломатија, чиста реформска агенда, силни институции и владеење на правото. Исто така мора да бара предвидливост, достоинство и јасни политички гаранции дека европскиот пат нема повторно да биде претворен во билатерален лавиринт.

Најлесно е да се обвини противникот за предавство или изолација. Потешко е да се создаде национален договор во кој ЕУ нема да биде партиска палка, а македонскиот идентитет нема да биде изборен реквизит. Европскиот пат нема да се одблокира само со соопштенија, ниту само со чекање. Ќе се одблокира тогаш кога Македонија ќе покаже дека знае истовремено да преговара тврдо, да реформира чесно и да зборува со еден минимум државна зрелост.