Најавата дека Македонија до крајот на годината може првпат да стане нето-извозник на електрична енергија звучи како пресврт во земја што долго живее со енергетска зависност, скапи зимски увози и систем што премногу често се објаснува со оправдувања. Но токму затоа оваа реченица не смее да остане на ниво на политичка самоувереност. Таа мора да се мери со годишен биланс, со стабилност на производството, со увозот во зимските месеци, со работата на ЕСМ, со хидрологијата, со мрежата и со тоа дали зелената енергија ќе стане управлив систем, а не само добра фотографија од сончево поле.

Премиерот Христијан Мицкоски најави дека целта на Владата е Македонија до крајот на годинава да биде нето-извозник на струја, поврзувајќи ја најавата со консолидација на ЕСМ, полни акумулации, нови обновливи капацитети и модел за можно поевтинување на електричната енергија за домаќинствата од 5 до 10 проценти од следната година. Владата најавува „потрошувачко портфолио“ што треба да се усогласи со ЕВН Хоум и ЕСМ, со цел подобро користење на поевтината струја од обновливи извори.

Нето-извозник не значи добар ден на сонце, туку годишен пресврт

Во енергетиката еден добар месец не ја менува приказната. Македонија може во одредени часови, денови или сезони да има вишоци, особено кога фотоволтаиците произведуваат најмногу или кога хидроакумулациите се во добра состојба. Но нето-извозник на струја значи нешто многу построго: на крајот од годината земјата да има извезено повеќе електрична енергија отколку што увезла. Тоа е биланс, не впечаток.

Токму тука почнува вистинската проверка. Податоците на Државниот завод за статистика покажуваат дека во јануари годинава вкупната бруто-произведена електрична енергија изнесувала 654.356 MWh, односно 77,1% од бруто-домашната потрошувачка. Во февруари производството било 583.152 MWh, или 83,2% од потрошувачката, а во март 531.062 MWh, односно 79,6%. Тоа значи дека првите достапни месечни податоци за 2026 година сè уште не покажуваат целосно покривање на домашната потрошувачка со домашно производство.

Од друга страна, истиот статистички систем веќе покажал дека Македонија може да има месечен вишок. Во септември 2025. година, според енергетските соопштенија на Државниот завод за статистика, било произведено 4,9% повеќе електрична енергија од бруто-домашната потрошувачка. Тоа е важно, но не е доволно за историски заклучок. Една есенска статистика не ја заменува зимската сметка.

Енергетската зависност е поширока од струјата

Кога се зборува за струја, често се заборава дека енергетската зависност на Македонија не е само електроенергетско прашање. Таа е составена од нафта, гас, јаглен, увозни цени, индустриска потрошувачка, транспорт и навики на домаќинствата. Според енергетските биланси за 2024. година, 65,5% од вкупната потребна енергија била обезбедена од увоз, а соларната електрична енергија бележела силен раст, но од ниска основа.

Затоа прашањето не е само дали Македонија ќе извезе повеќе струја од увезената во една календарска година. Прашањето е дали државата може да ја намали ранливоста на економијата од енергетски шокови. Токму на тоа предупредува и ММФ: растот во 2025, година се засилил на 3,5%, но за 2026. се проектира умерување на 3,1%, додека инфлацијата се очекува да се зголеми на 4,5% под влијание на глобалниот енергетски шок.

Во таа рамка најавата за нето-извозник добива поголемо значење. Ако се оствари како резултат на стабилно домашно производство, подобро управување, обновливи извори, складирање и реално намален увоз во критични периоди, тоа би бил економски пресврт. Ако се оствари само како моментален статистички ефект од евтина соларна струја во часови кога пазарот и онака е преплавен со енергија, тогаш политичката порака ќе биде поголема од системската корист.

Обновливите извори се шансата, но и новата главоболка

Македонија веќе влезе во период во кој сонцето и ветерот не се спореден украс на енергетскиот систем. Според Годишниот извештај на Регулаторната комисија за енергетика за 2025 година, производството од обновливи извори, со вклучени големи хидроцентрали, достигнало 2.839 GWh и било повисоко за 11,43% од 2024. година. Во истиот извештај е наведено дека во 2025. првпат се издадени седум лиценци за складишта на електрична енергија во склоп на фотонапонски електроцентрали, со батериски системи од 7,1 MW.

Тоа е вистинската точка на преодот. Не е доволно да се изградат повеќе фотоволтаици. Прашањето е дали струјата може да се складира, да се балансира, да се внесе во мрежата без хаос, да се продава кога има економска логика и да ја намали сметката за домаќинствата кога системот навистина има пониски трошоци. Паноптикум веќе ја отвори оваа дилема во анализата „Европа ја менува енергетската слика, Македонија сè уште ја учи лекцијата за јагленот“: зелената транзиција не е само број на мегавати, туку способност тие мегавати да работат во реален систем.

Тука влегува и ветерниот парк што го најавува Владата како голема инвестиција. Проектот на „Алказар Енерџи“ во подрачјето на Штип, Карбинци и Радовиш е со финансиска конструкција од околу половина милијарда долари, а се најавува и сличен проект во североисточниот дел на земјата. Таквите инвестиции можат да ја променат производствената слика, но само ако се придружени со мрежа, приклучоци, балансирање и јасни правила.

Плодната земја не смее да стане колатерал на зелената транзиција

Една од поважните реченици во најавите на Владата не се однесува само на струјата, туку на земјиштето. Мицкоски најави ограничување за поставување енергетски проекти на квалитетно земјоделско земјиште, со идеја вакви проекти да не се градат на земја од прва до четврта категорија, туку на земјиште од петта категорија нагоре. Тоа е чувствителна линија: Македонија има потреба од домашна зелена енергија, но не по цена енергетската транзиција да стане трка за панели на плодни ниви.

Ова прашање мора да се решава однапред, а не откако ќе се издадат дозволи и ќе се појават локални судири. Во текстот „Зелената транзиција на Македонија – од скапа парола до конкретни чекори“ Паноптикум веќе предложи национална мапа за обновливи извори: не секое поле е за панели, не секој рид е за ветерници, не секоја река е за мала хидроцентрала. Енергетската политика што не гледа земјоделство, природа и локален живот на крајот ќе произведе отпор, а не стабилност.

Поевтина струја: можно, но само ако сметката е чесна

Најавата за 5 до 10 проценти поевтина струја за домаќинствата е политички најпривлечниот дел од приказната. Но таа мора да се чита внимателно. Домаќинствата не плаќаат само цена на произведена електрична енергија. Во сметката има мрежни трошоци, пренос, дистрибуција, маргини, системски услуги, даноци, субвенции и регулаторни одлуки. Ако поевтинувањето дојде од реално поевтин микс и подобро купување на пазарот, тоа е добра вест. Ако дојде од одложен трошок или политички притисок врз системот, сметката ќе се врати подоцна.

ММФ во најновата оценка јасно предупредува дека енергетската поддршка треба да биде привремена и добро насочена кон ранливите домаќинства, а дека реформите во енергетскиот сектор и државните претпријатија остануваат важни за стабилноста. Тоа е корисна рамка: евтина струја е добра само ако не произведува скапа дупка во системот.

Во пошироката економска слика ова се надоврзува и на темата што Паноптикум ја отвори во анализата „Раст од 3,5%, стар долг и нов тест за фискалната дисциплина“. Македонија може да има раст, инвестиции и добри макроекономски сигнали, но ако енергетската политика не е фискално чесна, оптимизмот брзо станува нов товар.

Историска најава или уште една добра реченица?

Македонија има реална причина да се обиде да стане нето-извозник на електрична енергија. Има раст на обновливи извори, подобра хидролошка ситуација, најавени инвестиции, регионален интерес за зелена струја и можност да ја претвори географијата во економска предност. Во текстот „Западен Балкан сака да ѝ продава струја на Европа“ веќе се гледа дека регионот ја препознава електричната енергија како нова извозна амбиција, не само како домашна комунална услуга.

Но амбицијата ќе вреди само ако се претвори во бројки што ќе издржат проверка. Годишниот биланс ќе покаже дали Македонија навистина го сменила енергетскиот правец или само имала добра комбинација од сонце, вода и пазарни околности. Првиот исход би значел пресврт. Вториот би бил само пауза меѓу две зими.

Енергетската независност не се гради со една изјава, ниту со една добра сезона. Таа се гради со производни капацитети што работат кога се потребни, со мрежа што може да ги прими, со складишта што ги чуваат вишоците, со ЕСМ што не тоне во загуби, со регулатива што не ги казнува граѓаните и со политика што знае дека струјата не е пропаганден материјал, туку крвоток на економијата.