Кога во јавноста ќе се појави зборот „шпионажа“, особено ако е поврзан со Кабинетот на претседателката, првата опасност не е само можниот безбедносен пропуст. Опасноста е и јавната хистерија што лесно ја заменува проверката со пресуда. Затоа овој случај мора да се чита внимателно: засега станува збор за сомнежи, анонимна кривична пријава и предистрага, не за утврдена вина, не за обвинение и не за судски докажан случај.

Според објавите на повеќе медиуми, Основното јавно обвинителство за гонење организиран криминал и корупција води предистрага за можни незаконски активности во Кабинетот на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова, поврзани со сомнежи за извлекување и енкриптирање податоци од компјутерски систем. До Обвинителството била доставена анонимна кривична пријава потпишана како „група вработени во МВР“, во која се наведуваат сомнежи дека податоци можеле да завршат кај странски разузнавачки служби.

Предистрага, не пресуда

Најважниот збор во оваа вест е „предистрага“. Тоа значи дека институциите проверуваат дали постојат основи за понатамошна постапка. Обвинителството за организиран криминал и корупција ја води предистрагата по анонимна кривична пријава, а од ОЈО ГОКК било потврдено дека постапувањето започнало уште во декември минатата година, по известување од Секторот за компјутерски криминал при МВР.

Во јавниот простор оваа разлика често се губи. Сомнежот станува наслов, насловот станува впечаток, впечатокот станува „вистина“. Но правната држава не смее да работи според впечаток. Таа мора да работи со докази, траги, извештаи, вештачења и одговорност. Ако случајот е сериозен, треба да се истера до крај. Ако не е поткрепен, треба јасно да се затвори. И едното и другото се јавен интерес.

Што се тврди во медиумските објави

Според досега објавеното, сомнежите се однесуваат на можност за неовластено копирање, шифрирање и евентуално изнесување податоци од компјутерскиот систем во Кабинетот. Предмет на проверка се тврдења за доверливи податоци, електронска опрема и можна врска со странски разузнавачки структури. Биле издадени наредби за анализа на компјутерска опрема, мобилни телефони и електронски податоци, но сè уште немало конечен извештај. Во истиот текст се наведува дека од МВР било потврдено оти е одземена опрема и дека анализата на електронските докази е во тек.

Ова е суштински момент: сè додека анализите не се завршени, јавноста има право да знае дека постои предистрага, но нема право да добие готов виновник наместо утврдени факти. Во држава со кревка доверба во институциите, ваквите случаи се тест не само за безбедносниот систем, туку и за медиумската зрелост.

Каде е најчувствителниот дел

Најчувствителниот дел од приказната не е само прашањето дали некој навистина извлекувал податоци. Подеднакво важно е прашањето каков е системот за заштита, пристап, надзор и чување на дигиталните траги во институција од највисок државен ранг. Ако постоел неовластен пристап, тоа е безбедносен проблем. Ако не постоел, а имало неосновани обвинувања, тоа е проблем на институционална и лична дискредитација.

Дополнителен сомнеж создава фактот што Обвинителството, според нивните информации, сè уште не можело да обезбеди копии од снимките од безбедносните камери, иако ги барало од повеќе надлежни адреси. Овој дел од случајот, ако е точен, отвора посебно прашање: кој е одговорен за чување, достапност и интегритет на безбедносните записи во државните институции?

Понекогаш најопасните безбедносни слабости не се во спектакуларните сценарија, туку во нејасните надлежности. Кој управува со системот? Кој ги чува снимките? Кој има пристап? Кој води евиденција? Кој одговара кога записите ги нема, не се достапни или не може да се утврди каде се? Овие прашања се помалку звучни од зборот „шпионажа“, но често се многу поважни.

Политичкиот ефект и институционалната тишина

Случајот се појавува во атмосфера во која секоја безбедносна тема веднаш станува политички материјал. Тоа е речиси неизбежно, но не смее да биде оправдување за неодговорност. Кабинетот на претседателката, МВР, Обвинителството и сите служби што имаат врска со случајот треба да дадат онолку информации колку што дозволува постапката, но доволно за јавноста да не биде оставена во магла.

Сериозните институции не зборуваат многу кога се води предистрага. Но сериозните институции и не дозволуваат молкот да се претвори во простор за шпекулации. Балансот е тежок: да не се наруши постапката, а јавноста да не биде сведена на публика што чита недовршени фрагменти од можен безбедносен скандал.

Ова не е приказна за сензација, туку за доверба

Ако сомнежите се потврдат, станува збор за сериозен удар врз институционалната безбедност. Ако не се потврдат, тогаш ќе остане прашањето како и зошто толку тежок сомнеж стигнал до јавноста и каква штета предизвикал. Во двата случаи, централната тема е довербата: доверба во Кабинетот, во безбедносните процедури, во МВР, во Обвинителството, во медиумите и во начинот на кој државата се справува со сопствените ранливости.

Зборот „шпионажа“ има филмска тежина. Но државата не смее да функционира како филм. Таа мора да функционира како систем: тивко, проверливо, прецизно и одговорно. Тука нема место за навивање. Има место за факти.

Случајот, каков и да биде неговиот исход, веќе покажа едно: во дигиталната ера, безбедноста на една институција не се мери само според протоколот на влезната врата. Се мери според тоа кој има пристап до податоците, кој го контролира тој пристап и дали системот може да докаже што навистина се случило.