Генералниот секретар на Обединетите нации, Антонио Гутереш, во Анталија повика на побрзо намалување на емисиите, праведен премин од фосилните горива и поголема заштита за најранливите земји. Повикот дојде во момент кога Светската метеоролошка организација објави дека 2026. година се вбројува меѓу четирите најтопли досега, додека Ел Нињо продолжува да зајакнува.
COP31 се одржува од 9. до 20. ноември во Анталија, Турција. Во фокусот на конференцијата се спроведувањето на претходно договорените климатски обврски, намалувањето на емисиите, адаптацијата, финансирањето и праведната енергетска транзиција.
Што покажуваат мерењата
Според новото ажурирање на Светската метеоролошка организација за состојбата на климата, глобалната просечна температура од јануари до септември 2026. година била околу 1,47 степени Целзиусови над просекот од прединдустрискиот период 1850-1900 година. Периодот од 2015. до 2026. година според СМО ги опфаќа дванаесетте најтопли години во досегашните мерења.
Ел Нињо се засилува од август, а СМО очекува до декември да достигне рекордна сила. Неговото влијание може да продолжи и во 2027 година, со зголемен ризик од екстремни горештини, суши и обилни врнежи во одделни делови од светот.
Тоа сепак не значи дека секоја суша, поплава, бура или топлотен бран може автоматски да му се припише на Ел Нињо. Неговите ефекти се разликуваат од регион до регион и зависат од повеќе океански и атмосферски процеси. За поврзување на конкретен екстремен настан со климатските промени или со Ел Нињо е потребна посебна научна анализа.
Мерењата покажуваат и дека океаните остануваат еден од најважните показатели за долгорочните промени. Глобалното просечно ниво на морето достигнало највисока вредност во сателитските мерења, кои почнуваат во 1993 година, а прелиминарните податоци до јули упатуваат на десетта последователна година со рекордна океанска топлинска содржина.
Каде завршуваат фактите, а почнува толкувањето
Гутереш ја опиша сегашната состојба како судир на исклучително силен Ел Нињо со „веќе прегреана планета“. Тоа е политичка и комуникациска формулација, додека научната основа зад неа може попрецизно да се разграничи.
Ел Нињо е природен периодичен феномен поврзан со промените во температурата на површинските води во тропскиот Пацифик и со атмосферската циркулација. Тој влијае врз распределбата на топлината меѓу океанот и атмосферата и може значително да ги менува температурните и врнежните обрасци. Долгорочниот раст на глобалната температура, од друга страна, е поврзан со зголемувањето на концентрациите на стакленички гасови предизвикано од човечките активности.
Оттука произлегува и предупредувањето дека силен Ел Нињо може да има посилни последици во свет кој веќе е потопол. Тоа е научно заснована проценка на ризикот, а не доказ дека еден феномен е единствената причина за сите забележани временски екстреми.
Политичкото прашање е спроведувањето
Политичката тежина на средбата во Анталија не произлегува само од новите климатски податоци. Земјите влегуваат во преговорите со различни економски интереси, енергетски системи, развојни потреби и различен историски придонес во емисиите. Акциската агенда на COP31 затоа е поставена околу забрзување на спроведувањето и претворање на претходните одлуки во конкретни и мерливи резултати.
Една од најтешките точки останува финансирањето. Земјите во развој со години бараат поголема и подостапна помош за адаптација, за енергетска транзиција и за справување со штетите од екстремните временски појави. Зад дипломатскиот јазик стои практично прашање: кој ќе ја плати промената, под кои услови и како товарот ќе се распредели меѓу побогатите држави, големите емитери и земјите што имаат многу помал историски придонес, а често се поизложени на последиците.
Втората линија на судир е енергијата. Преминот од фосилните горива е истовремено прашање на намалување на емисиите, индустриска политика, работни места, цени на енергијата и енергетска сигурност. Затоа државите не се разликуваат само во амбицијата, туку и во темпото, средствата и условите под кои се подготвени да ја менуваат сопствената економија.
Токму тука поимот „праведна транзиција“ добива конкретно политичко значење. Ако трошоците од промената непропорционално ги погодат домаќинствата со пониски приходи, работниците во индустриите што зависат од фосилните горива или посиромашните држави, отпорот кон климатските политики може да расте. Од друга страна, одложувањето на промените ги зголемува идните трошоци и потребата за адаптација. Политичкиот проблем, според тоа, не е само колку брзо треба да се дејствува, туку и како да се распредели цената.
Јазот меѓу целите и реалната политика
Овој проблем јасно се гледа во Извештајот за јазот во емисиите за 2026. година на Програмата на ОН за животна средина. UNEP проценува дека целосното спроведување на сегашните национално определени придонеси би го ограничило затоплувањето во текот на векот на околу 2,6 степени Целзиусови. За патека што би овозможила температурата по привремено надминување повторно да се врати кон 1,5 степени до крајот на векот, потребни се многу поголеми намалувања на емисиите од оние што ги обезбедуваат сегашните планови.
Тоа ја поместува дебатата од нови ветувања кон спроведување. Парискиот договор ја постави целта глобалното затоплување да се задржи значително под 2 степени и да се продолжат напорите за негово ограничување на 1,5 степени. Една деценија подоцна, клучното прашање не е дали таа цел постои на хартија, туку колкава е разликата меѓу договореното, националните планови и политиките што навистина се спроведуваат.
Тука треба да се направи уште една разлика меѓу факт и политичка оценка. Научните извештаи можат да покажат колкави намалувања на емисиите се потребни за одредена температурна патека. Тие не одредуваат како владите треба да ги распределат даноците, инвестициите, субвенциите, индустриските трошоци или социјалната помош. Тоа се политички избори и токму околу нив се води вистинскиот судир.
Од предупредување до мерлива политика
Оттука, исходот од Анталија нема да може сериозно да се оценува само според завршните декларации. Поважни ќе бидат конкретните обврски, механизмите за финансирање, националните политики и прашањето дали договореното ќе преживее кога ќе се соочи со буџетски ограничувања, индустриски интереси и домашен политички отпор.
Авторскиот став тука е јасен: најголемиот проблем повеќе не е недостигот од предупредувања, туку јазот меѓу знаењето и дејствувањето. Во исто време, тој јаз не може да се затвори само со посилна реторика. Политиките мора да бидат и ефикасни и социјално издржливи, затоа што транзиција што создава нови длабоки нееднаквости тешко може да обезбеди долгорочна јавна поддршка.
Науката може да измери што се случува со температурата, океаните и атмосферата. Политиката треба да реши кој ќе плати, кој ќе се приспособи, колку брзо ќе се менува енергетскиот систем и како ќе се заштитат оние што имаат најмалку простор да го понесат товарот. Токму таму ќе се мери вистинската вредност на COP31 – не во силата на предупредувањата, туку во одлуките што ќе останат откако конференциските сали ќе се испразнат.
