Средбата Трамп–Си во Вашингтон покажува дека американско-кинеското ривалство сè повеќе ја одредува глобалната агенда. За Европа прашањето е дали нејзината огромна економска тежина ќе биде претворена и во политичка, технолошка и безбедносна моќ или Унијата ќе остане зависна од одлуките на двата најголеми светски центри.
Светските лидери оваа недела се собраа во Њујорк на Генералното собрание на Обединетите нации, но едно од најзначајните геополитички случувања се одвива стотици километри подалеку – во Вашингтон.
Американскиот претседател Доналд Трамп и кинескиот претседател Си Џинпинг се среќаваат во Белата куќа, на нивната втора средба годинава. Reuters ја опишува посетата како обид на двете страни да покажат стабилност во односите и покрај длабокото стратегиско ривалство. Големи пробиви не се очекуваат; трговијата, вештачката интелигенција, извозните ограничувања, ретките земни метали и Тајван остануваат меѓу главните точки на несогласување.
Самото место и времето на средбата имаат поширока симболика. Додека во седиштето на ОН државите расправаат за мултилатерализмот и глобалните кризи, двајцата лидери на најголемите светски економии разговараат директно во Вашингтон. Reuters забележува дека оваа „дипломатска поделена слика“ повторно го отвора прашањето каде денес навистина се носат најважните глобални одлуки.
Во таа слика постои уште еден голем актер што не седи на масата: Европа.
Светот повеќе не се дели само на Исток и Запад
Во изминатите децении светската политика често се толкуваше преку едноставни поделби: Исток и Запад, демократија и авторитаризам, Америка и нејзините противници. Денешната геополитичка структура е многу посложена. Воената моќ останува пресудна, но повеќе не е единствената мерка за влијание. Во XXI век моќта се создава и преку полупроводници, алгоритми, вештачка интелигенција, облак-инфраструктура, критични минерали, енергетски коридори, индустриски капацитети, финансиски системи и контрола на синџирите на снабдување. Затоа односот меѓу САД и Кина не е обична класична конфронтација меѓу две големи сили.
Тие се ривали, но истовремено се економски поврзани. Се натпреваруваат за технолошка предност, но имаат интерес глобалната економија да не биде доведена до целосен прекин. Се разидуваат околу Тајван, безбедноста и контролата на напредните технологии, но истовремено настојуваат да создадат механизми со кои конфликтот ќе остане управлив.
Еден ден пред средбата Трамп–Си американскиот министер за финансии Скот Бесент објави дека Вашингтон и Пекинг се согласиле трговското примирје да биде продолжено до 10. јануари 2027. година, додека се разгледува можност за поширок договор. На подготвителните разговори биле опфатени и вештачката интелигенција и критичните минерали. Тоа не е крај на ривалството. Тоа е обид тоа да се контролира.
Америка и Кина: конкуренција без целосно раздвојување
Со години се зборува за економско „раздвојување“ на Америка и Кина. Практиката покажува дека процесот е далеку покомплексен. Вашингтон ограничува извоз на чувствителни технологии, ја стимулира домашната индустрија и настојува да обезбеди алтернативни синџири на снабдување. Пекинг, пак, ја користи својата индустриска моќ и доминацијата во делови од пазарот на критични минерали како значаен инструмент на економската политика.
Reuters посочува дека токму контролата на Кина врз голем дел од синџирот на ретките земни метали ѝ дава значајна преговарачка моќ пред самитот во Вашингтон. Во исто време двете земји бараат области во кои можат да воспостават минимални правила на комуникација. Една од нив е вештачката интелигенција.
На подготвителните разговори американската страна го промовираше концептот на комуникациски механизам за известување за сериозни инциденти поврзани со ВИ – нешто што американски претставници го споредуваат, во принцип, со комуникациските механизми од Студената војна. Но Reuters нагласува дека очекувањата за подлабока американско-кинеска соработка во ВИ се ограничени поради меѓусебната недоверба и интензивната технолошка конкуренција.
Така се создава необичен модел: конкуренција, економска меѓузависност и контролирана комуникација во исто време.
Тајван останува линија што не може да се избрише со трговски договор
Зад економските разговори стои најчувствителното безбедносно прашање во американско-кинеските односи – Тајван. Пекинг го смета Тајван за дел од Кина, додека Соединетите Држави одржуваат неофицијални односи со Тајпеј и обезбедуваат одбранбена поддршка во рамките на американското законодавство.
Непосредно пред самитот Вашингтон повторно ги потврди своите безбедносни обврски кон Јапонија и Јужна Кореја, а американските, јапонските и јужнокорејските претставници ја нагласија важноста од мирот и стабилноста во Тајванскиот Теснец. Истовремено, кинеското Министерство за одбрана побара од Вашингтон „крајна претпазливост“ во однос на продажбата на оружје на Тајван. Тоа покажува колку е тесна границата меѓу економскиот прагматизам и безбедносното соперништво.
Трамп и Си можат да разговараат за тарифи, земјоделски производи, авиони, минерали и ВИ, но прашањата на суверенитетот и воената рамнотежа остануваат многу потешки за компромис.
А каде е Европа?
Токму тука анализата на Bloomberg Opinion поставува една од најважните дилеми за Европската Унија.
Авторот Лионел Лоран ја користи формулацијата дека, ако Европа не е „на масата“, постои опасност да се најде „на менито“. Станува збор за авторска оценка, а не за институционален став на ЕУ, но зад неа стојат реални европски зависности во одбраната, дигиталната инфраструктура и трговијата.
Европската Унија и натаму е еден од најголемите економски центри на планетата. Но економска големина и геополитичка моќ не се исто. За геополитичка моќ е потребна способност економските, технолошките, дипломатските и воените ресурси да се претворат во координирана политичка акција. Тука започнува европската дилема.
Кина е огромен партнер – но и извор на голем трговски дисбаланс
Податоците на Европската комисија ја покажуваат длабочината на економската поврзаност со Кина. Во 2025. година трговскиот дефицит на ЕУ со Кина во стоки достигнал 359,9 милијарди евра, што е 2,7 проценти повеќе од претходната година. Кина останала најголем извор на увоз во Европската Унија и четврти најголем пазар за европскиот извоз.
Тоа создава двојна реалност. Европа не може едноставно да ја игнорира Кина, бидејќи кинеската економија е длабоко вградена во европските индустриски и потрошувачки синџири. Истовремено Брисел настојува да ги намали ризиците од прекумерна зависност, особено во секторите во кои снабдувањето може да стане инструмент на геополитички притисок. Затоа европската политика сè почесто зборува не за целосно економско разделување, туку за намалување на ризикот. И тоа е суштинска разлика.
Американско-кинески договор може да има европски последици
Средбата Трамп–Си не мора директно да ја спомене Европа за нејзиниот исход да има европски последици. Ако Вашингтон ги намали бариерите за одредени категории кинески производи, ако се променат правилата за технологијата или ако Пекинг направи нови отстапки во трговијата со САД, тоа може да влијае врз глобалните производствени текови. Од друга страна ново американско-кинеско заострување би можело да создаде дополнителен притисок врз европските синџири на снабдување.
Bloomberg Opinion предупредува и на можноста дел од кинескиот индустриски вишок уште повеќе да се насочи кон Европа ако американскиот пазар остане потешко достапен. За европската индустрија тоа е особено чувствително прашање во автомобилскиот сектор, зелените технологии и другите производни гранки во кои кинеските компании брзо го зголемуваат капацитетот.
Технологијата стана геополитика
Повеќе не може да се зборува за европска стратегиска позиција без технологијата. Вештачката интелигенција, полупроводниците, облак-инфраструктурата и огромните центри за обработка на податоци станаа дел од националната безбедност.
САД имаат водечки глобални технолошки компании и огромен приватен капитал. Кина изгради сопствен технолошки екосистем, голем индустриски пазар и способност за мобилизирање на ресурси во стратешки сектори. Европа има силни истражувачки институции, индустриски компании и клучни фирми во одредени сегменти – ASML е најпознатиот пример во опремата за производство на полупроводници – но не располага со американски или кинески еквивалент во секоја критична технолошка област.
Оттука и прашањето за „технолошки суверенитет“ станува повеќе од економска тема. Станува прашање за тоа колку Европа може самостојно да одлучува кога најважните дигитални инфраструктури се контролирани надвор од нејзините граници.
Европа во одбраната: зависноста постепено се менува
На безбедносен план ситуацијата исто така се менува. Европските членки на НАТО и Канада во 2025. година ги зголемиле своите комбинирани реални расходи за одбрана за речиси 20% во однос на 2024. година. На самитот во Хаг во 2025. година членките се обврзаа до 2035. година да насочуваат 5% од БДП кон пошироки одбранбени и безбедносни потреби, од кои најмалку 3,5% за основната одбрана.
Генералниот секретар на НАТО Марк Руте ја опишува промената како поголема европска одговорност за конвенционалната одбрана, но со продолжено американско присуство и со американската нуклеарна гаранција како дел од НАТО. Оттука не е прецизно процесот едноставно да се нарече „одвојување на Европа од Америка“. Поточно е да се зборува за ребалансирање на трансатлантскиот однос.
Парадоксот на Трамп
Токму овој процес е во центарот на анализата на „Нова Македонија“ за трансформацијата на Западот. Соговорниците на весникот ја поставуваат тезата дека американскиот притисок европските сојузници да издвојуваат повеќе за својата одбрана може да произведе двоен ефект: Европа да стане посилен сојузник на САД, но истовремено и актер способен за поголема самостојност.
Тоа е навистина еден од интересните парадокси на сегашниот трансатлантски момент. Колку повеќе Европа инвестира во сопствената одбрана, толку помалку мора целосно да се потпира врз американските капацитети. Тоа не значи дека НАТО исчезнува. Напротив, официјалната линија на Алијансата е дека поголемата европска способност треба да значи „посилна Европа во посилен НАТО“.
Токму околу ова прашање постојат различни европски концепции: едни поголемата европска одбранбена моќ ја гледаат како дополнување на трансатлантскиот сојуз, а други нагласуваат потреба од поголема способност Европа да дејствува и кога американските приоритети се поинакви.
Америка се свртува кон Азија, но не ја напушта Европа
Поголемата европска одговорност има уште една причина. Главниот долгорочен стратегиски конкурент на САД е во Индопацификот. Руте во мај изјави дека Европа и Канада треба да преземат поголема улога во конвенционалната одбрана на Европа, додека САД постепено насочуваат повеќе внимание кон Азија. Истовремено нагласи дека тоа не значи исчезнување на американското присуство од Европа. Тука европската и азиската стратегија на Вашингтон стануваат дел од истата равенка.
Ако европските сојузници обезбедуваат поголем дел од европската конвенционална безбедност, Вашингтон добива повеќе простор да концентрира ресурси врз Кина и Индопацификот.
„Партнери, а не протекторати“
Слична логика се забележува и во американските односи со Јапонија, Јужна Кореја, Филипините и другите партнери во Азија. „Нова Македонија“ ја анализира американската стратегија како настојување сојузниците да преземат поголем дел од сопствениот одбранбен товар, додека Вашингтон ја задржува мрежата на партнерства со која се обидува да спречи една сила да стекне регионална доминација.
Пред самитот Трамп–Си, Вашингтон повторно нагласи дека неговите безбедносни обврски кон Јапонија и Јужна Кореја остануваат цврсти. Тоа е важна корекција на поедноставеното толкување дека администрацијата на Трамп едноставно ги напушта традиционалните американски сојузи. Она што се гледа е промена на условите под кои Вашингтон сака тие сојузи да функционираат.
Од „Пакс Американа“ кон посложен систем
По Втората светска војна, а особено по крајот на Студената војна, Соединетите Држави беа централната сила околу која беше организиран западниот политички, финансиски и безбедносен систем. Тајниот збор на новата епоха можеби е распределување. Распределување на воените трошоци. Распределување на индустриските капацитети. Распределување на технолошката моќ. Распределување на глобалното влијание.
Америка останува најсилниот поединечен западен воен актер. Европа останува огромен економски простор. Велика Британија поседува значајни воени и разузнавачки способности. Канада располага со ресурси, арктичка позиција и тесни трансатлантски врски. „Нова Македонија“ ова го опишува како можен премин од хиерархиска пирамида кон помрежен Запад со повеќе центри. Тоа е аналитичка теза, а не завршен факт, но добро ја опишува дебатата што се води околу идната структура на трансатлантските односи.
Европа има две различни стратегиски идеи
Во европската дебата може да се препознаат две линии што не мора целосно да се исклучуваат. Првата ја нагласува трансатлантската врска: Европа треба да биде посилна, но во рамките на НАТО и во тесно партнерство со САД. Втората става поголем акцент врз таканаречената европска стратегиска автономија: способноста Унијата да обезбеди сопствени критични технологии, одбранбена индустрија, енергија, комуникации и дипломатски капацитет за дејствување.
Практичната политика на ЕУ во моментов содржи елементи од двата пристапа. Европа го зголемува одбранбеното трошење во рамките на НАТО, но истовремено настојува да изгради посилна европска индустриска база. Продолжува со интензивна трговија со Кина, но бара поголем реципроцитет и помала зависност во чувствителните сектори. Соработува со американските технолошки компании, но истовремено разговара за европски дигитален и технолошки суверенитет.
Најважната битка можеби нема да биде воена
Една од најдлабоките промени во сегашниот светски поредок е тоа што геополитичката конкуренција сè повеќе се води без класична војна.
Државите се натпреваруваат со субвенции. Со извозни ограничувања. Со контрола на минерали. Со фабрики за чипови. Со центри за податоци. Со царини. Со пристап до енергија. Со сопственост врз технологии. Со стандарди според кои ќе функционира вештачката интелигенција.
Затоа денешните разговори Трамп–Си се значајни и за Европа. Тие покажуваат дека економската политика и националната безбедност речиси престанале да бидат одделни категории.
Европа е премногу голема за да биде неважна – но тоа не е доволно
Европската Унија има околу 450 милиони жители, еден од најголемите светски пазари, високообразована работна сила, развиена индустриска база и огромна регулаторна моќ. Тоа ја прави невозможно да биде игнорирана, но не гарантира дека ќе биде присутна во секој процес каде што се договараат правилата на идниот поредок. Тука е суштината на предупредувањето содржано во анализата на Bloomberg Opinion: економската тежина не се претвора автоматски во стратегиска тежина.
За САД и Кина способноста да дејствуваат произлегува од комбинација на економија, технологија, воена сила и централизирано стратегиско одлучување. Европската Унија, поради својата институционална структура и различните национални интереси на членките, потешко ја претвора економската маса во единствена надворешнополитичка моќ. Тоа е структурен проблем со кој Европа ќе се соочува независно од тоа кој е претседател на САД или кој раководи со Кина.
Средбата Трамп–Си е слика на новиот поредок
Средбата во Вашингтон не означува нов американско-кинески сојуз. Не означува ниту крај на нивното ривалство. Повеќе покажува како може да изгледа односот меѓу големите сили во наредните години: остра конкуренција придружена со периодични договори неопходни за да се спречи конкуренцијата да стане неконтролирана конфронтација. Двете држави имаат различни интереси, различни политички системи и различни визии за глобалниот поредок. Но нивните економии, технологиите и безбедносните интереси се толку испреплетени со остатокот од светот што целосниот прекин би имал глобални последици.
Европа се наоѓа точно во средината на тие процеси. Не затоа што мора да избере меѓу Вашингтон и Пекинг, туку затоа што односот меѓу нив директно влијае врз нејзината индустрија, безбедност, технологија, енергетика и трговија.
Новиот Запад: без Америка или без американски монопол?
Тезата дека Западот се движи кон структура „без американски монопол“ е една од можните интерпретации на актуелните промени. Таа сè уште не е завршена реалност. САД остануваат фундаментален дел од европската безбедносна архитектура. НАТО останува главната колективна одбранбена организација на трансатлантскиот простор. Американската технологија и капитал остануваат длабоко поврзани со европската економија. Но нешто несомнено се менува: Европа и Канада вложуваат многу повеќе во сопствената одбрана, американското стратегиско внимание сè повеќе ја опфаќа Азија, а технолошкото и економското натпреварување со Кина станува структурна карактеристика на американската политика.
Тоа создава Запад во кој прашањето повеќе не е само кој го води, туку кој за што е способен.
Европа пред сопствената одлука за местото во светот
Најголемата европска дилема по средбата Трамп–Си нема да биде дали Вашингтон и Пекинг се договориле за неколку царини или земјоделски производи. Подлабокото прашање е што Европа сака да претставува во светот што се создава. Економски пазар? Регулаторна сила? Трансатлантски столб? Самостоен геополитички центар? Или комбинација од сите тие улоги? Одговорот нема да биде определен на една средба, еден самит или во еден претседателски мандат. Ќе зависи од тоа дали европските држави можат својата економска тежина да ја поврзат со индустриски капацитет, технологија, енергетска сигурност, одбранбена способност и политичка координација. Затоа средбата Трамп–Си е важна и за Европа.
На површината, станува збор за разговор меѓу Вашингтон и Пекинг. Подлабоко, тоа е уште една слика на свет во кој старите центри на моќ се преуредуваат, новите зависности стануваат политички инструменти, а местото на секој голем актер сè повеќе ќе зависи од неговата способност не само да учествува во глобалната економија – туку и да влијае врз правилата според кои таа функционира.
