Додека од универзитетските амфитеатри стигнуваат пораки младите да учат, да стекнуваат искуство и еден ден да се вратат во Македонија, политичката сцена повторно се судира околу прашањето дали земјата напредува или заостанува на европскиот пат. Зад дневната реторика останува многу посуштинската дилема: што треба Македонија да им понуди на младите за враќањето дома да биде реален избор, а не само патриотски повик?
На Универзитетот „Гоце Делчев“ во Штип премиерот Христијан Мицкоски им порача на студентите дека она што се прикажува на социјалните мрежи не секогаш е вистинскиот живот и ги повика, каде и да одат, да стекнат знаење, искуство и идеи, но потоа да се вратат и да придонесат за Македонија.
Истовремено претседателката Гордана Сиљановска-Давкова во своите пораки до студентите го нагласи значењето на критичката мисла, знаењето, етиката и активната улога на младите во општеството.
На прв поглед, тоа се пораки со кои тешко кој би спорел. Но вистинското прашање почнува таму каде што завршува свечениот академски говор.
„Вратете се дома“ – но во каква држава?
Повикот младите што ќе заминат да студираат или работат во странство еден ден да се вратат во Македонија звучи едноставно. Неговото исполнување е многу покомплицирано.
Одлуката на еден млад човек да се врати во својата земја ретко зависи само од чувството на припадност. Таа зависи и од тоа дали дома може да најде професионална перспектива, пристојна плата, функционални институции, квалитетно образование, здравство, правна сигурност и средина во која трудот и знаењето ќе бидат вреднувани.
Затоа пораката „вратете се дома“ неизбежно го отвора и обратното прашање:
Што ќе ги дочека кога ќе се вратат?
Токму тука започнува најважниот дел од дебатата за младите.
Не е доволно само да се бара од нив да останат или да се вратат. Државата мора да создава причини тие самите да го изберат тоа.
Социјалните мрежи не се животот – но ниту проблемите се виртуелни
Мицкоски во Штип им порача на студентите дека сликата што се создава на социјалните мрежи не треба да се меша со реалниот живот. Пораката допира до еден навистина современ проблем. Генерациите што денес влегуваат на универзитет живеат во свет во кој успехот, богатството, патувањата и животниот стил постојано се прикажуваат низ внимателно избрани фотографии и видеа. Она што се гледа на екран често е само фрагмент од нечие секојдневие. Но, истовремено не треба да се направи спротивната грешка – реалните грижи на младите да се прогласат за производ на Интернетот.
Невработеноста, ниските почетни плати, тешкотиите при решавањето на станбеното прашање, недовербата во институциите или чувството дека професионалниот успех понекогаш зависи од врски и познанства не исчезнуваат со исклучување на мобилниот телефон. Социјалните мрежи можат да ја искриват претставата за светот, но не можат да бидат објаснување за секој проблем со кој се соочува една генерација.
Универзитетот како место за критичка мисла, а не само за диплома
Во пораките што го одбележаа почетокот на академската година значајно место доби и критичкото размислување. Тоа можеби е поважно од кога било. Денешниот студент не учи во свет во кој информацијата е тешко достапна. Напротив – живее во време на информациска пренатрупаност. Вештачката интелигенција може за неколку секунди да создава текстови, анализи, фотографии, презентации и компјутерски код. Социјалните мрежи испорачуваат илјадници информации дневно. Алгоритмите одлучуваат што ќе видиме, што ќе прочитаме и често – што ќе нè налути.
Во таков свет вредноста на универзитетот не може да биде сведена само на пренесување факти. Неговата најважна задача станува да го научи студентот да прашува:
Кој ја кажува оваа информација? Врз какви докази? Кој интерес стои зад неа? Што недостасува? И дали тврдењето може да се провери?
Тоа е образование кое не завршува со дипломирањето.
Додека студентите го слушаа повикот за иднината – политиката повторно се судри околу Европа
Истиот ден политичката сцена понуди сосема поинаква атмосфера.
Лидерот на СДСМ, Венко Филипче, ја критикуваше Владата поради состојбата на европските интеграции и тврдеше дека Македонија останува надвор од групата земји што во моментов имаат подинамичен пристапен процес. Во таа полемика тој употреби и навредлив израз за премиерот Мицкоски, по што следуваа остри реакции од претставници на ВМРО-ДПМНЕ и осуди за употребениот речник. Навредата не ја решава суштинската политичка дилема. А таа е многу поважна од дневниот вербален судир:
Каде навистина се наоѓа Македонија во процесот на европска интеграција?
Европската трка веќе не изгледа исто
Официјалните податоци на Европската комисија покажуваат дека процесите на проширување во 2026. година се движат со различно темпо.
Црна Гора е меѓу најнапреднатите кандидати и во јули 2026. година имаше 18 привремено затворени преговарачки поглавја. Албанија ги има отворено сите 33 преговарачки поглавја, а во јули 2026. година ги затвори првите три – науката и истражувањето, образованието и културата и надворешните односи. Украина и Молдавија, пак, во јуни 2026. година го отворија првиот преговарачки кластер, а во јули напредуваа и со кластерот за надворешни односи.
Македонија формално останува кандидат со отворен пристапен процес, но нејзината динамика е различна од онаа на дел од другите кандидати. Европската комисија постојано нагласува дека проширувањето е процес заснован на заслуги и дека брзината зависи од исполнувањето на реформите и потребните услови.
Во оценките на Европската комисија од 2025. година Црна Гора и Албанија беа издвоени како земји со особено напреднат процес, додека за Македонија беше наведена помешана слика за напредокот. Тоа, сепак, не значи дека постои официјално гарантиран датум на кој конкретни земји сигурно ќе станат членки. Процесот и натаму зависи од реформите, исполнувањето на критериумите и едногласноста на земјите членки.
2030 година – политичка цел, не билет со однапред испечатен датум
Во европската политичка дебата 2030. година сè почесто се појавува како можен хоризонт за ново проширување. Европските институции во повеќе наврати оценуваа дека приемот на нови членки до 2030. година е реалистична можност, доколку кандидатите ги исполнат условите. Но тоа не е формална гаранција за членство на која било земја.
Затоа дебатата во Македонија би била попродуктивна ако се движи подалеку од прашањето кој политичар е виновен и поблиску до прашањето:
Што конкретно треба да направи државата за повторно да ја забрза европската интеграција?
Европа за младите не е само Брисел
За студент кој денес има 18 или 19 години европската интеграција е нешто многу поконкретно од дипломатски состаноци и политички декларации. Таа значи можност да студира, да работи и да се движи во поширок европски простор. Значи стандарди во образованието. Правна сигурност. Подобро функционирање на институциите. Пазар на труд во кој знаењето има поголема вредност. Пристап до европски програми, научни мрежи и инвестиции.
Токму затоа европското прашање и прашањето за иселувањето на младите не можат целосно да се одвојат.
За младите генерации Европа не е само надворешна политика. Таа е дел од нивната лична животна пресметка.
Најтешкиот конкурент на Македонија не е соседна држава – туку можноста за подобар живот на друго место
Долго време иселувањето се анализираше како демографски проблем. Но за една држава тоа е и конкуренција. Македонија не се натпреварува само со земјите од регионот. Таа се натпреварува со Германија, Австрија, Словенија, Холандија, скандинавските земји и многу други места каде што млад човек може да замине.
Конкуренцијата не се однесува само на плати. Станува збор за институции, услови за работа, јавни услуги, професионална мобилност, квалитет на живот и чувството дека личниот напор може да создаде предвидлива иднина.
Ако една држава сака младите да се вратат, мора да стане конкурентна токму во тие области.
Патриотизмот може да повика – но системот треба да ги врати
Емоционалната врска со родниот град, семејството, јазикот и културата е силна. Таа е една од причините поради кои многу иселени луѓе размислуваат за враќање. Но современите миграции покажуваат дека љубовта кон татковината сама по себе ретко е доволна за долгорочна одлука. Човек може искрено да ја сака својата земја и истовремено да избере друга држава затоа што таму гледа подобра професионална перспектива.
Затоа најсилната политика за враќање на младите не е парола. Тоа се условите. Добро платена работа. Функционална администрација. Независни институции. Квалитетно здравство. Училишта и универзитети што создаваат конкурентно знаење. Градови во кои може достоинствено да се живее. И чувство дека иднината не мора постојано да се бара на друго место.
Македонија сè уште има една голема предност – младите сè уште сакаат Европа
И покрај долгиот и често фрустрирачки евроинтеграциски процес, поддршката за членство во ЕУ во Македонија и натаму останува мнозинска. Истражувањето објавено од Европската комисија во јуни 2026. година покажува дека повеќе од 60% од испитаниците во Македонија, Црна Гора и Босна и Херцеговина го поддржуваат членството во Европската Унија. Истражувањето било спроведено меѓу февруари и април 2026. година. Тоа е важен политички и општествен капитал.
Но тој не е бесконечен. Доколку перспективата постојано се оддалечува, ризикот не е само луѓето да престанат да веруваат во европскиот процес. Ризикот е дел од младите едноставно да ја реализираат Европа индивидуално – со преселување.
Генерацијата што денес влегува на факултет нема бесконечно да чека
Студентите што оваа есен првпат влегуваат во амфитеатрите ќе дипломираат околу крајот на деценијата. Тоа значи дека токму околу 2030 година тие ќе ја носат една од најважните одлуки во својот живот: каде ќе работат, каде ќе создадат дом и во која држава ќе ја гледаат сопствената иднина.
Политиката денес зборува за нив. За неколку години тие ќе одлучуваат без да чекаат што ќе каже политиката. Затоа најважната порака од почетокот на академската година можеби не е онаа што властите им ја испратија на студентите, туку онаа што студентите, со своите идни одлуки, ќе ѝ ја испратат на државата.
Ако Македонија сака младите да се вратат дома, најпрво мора да создаде држава во која вреди да се вратиш.
