Околу 30.000 граѓани, ученици, волонтери, општински и градски служби се вклучија во масовната еколошка акција на повеќе од 50 локации низ Скопје. Најавени се чистења двапати месечно, нови комунални возила и илјадници контејнери, но вистинскиот тест допрва следува – дали градот ќе остане чист кога ќе се тргнат метлите и црните вреќи.
Ракавици, метли, црни вреќи и илјадници луѓе на улиците, во парковите, училишните дворови и покрај булеварите. Скопје на 30 септември доби голема градска генералка.
Според информациите објавени од Град Скопје и медиумите, околу 30.000 луѓе биле вклучени во големата еколошка акција, која се одвивала на повеќе од 50 локации низ градот. Во чистењето учествувале граѓани, ученици, наставници, вработени во институциите, волонтери, претставници на амбасади, меѓународни организации, јавни личности и градоначалници.
Мотото беше едноставно:
„Не оставај ѓубре. Остави пример!“
Но зад пораката се крие многу посериозно прашање.
Не е најголемиот предизвик Скопје да се исчисти една среда. Предизвикот е да не мора секоја следна среда повторно да се чисти истото ѓубре на истите места.
30.000 луѓе и повеќе од 50 локации
Размерите на акцијата се ретко видени за една градска еколошка мобилизација. Се чистеше од централното градско подрачје, Градскиот парк и кејот, до булеварските зеленила, маалските паркови, јавните површини и училишните дворови.
Градоначалникот на Скопје, Орце Ѓорѓиевски, соопшти дека во акцијата се вклучени околу 30.000 луѓе, а локалната власт најави дека ваквите активности нема да останат еднократни – планот е да се организираат двапати месечно, со тенденција да се одржуваат во среда.
Во следните акции се најавува и вклучување на компании, со што градската мобилизација би требало дополнително да се проширува. Масовноста сама по себе е силна порака. Но еколошкиот успех не се мери со тоа колку луѓе еден ден ќе земат метла, туку со тоа колку малку отпад ќе има за собирање следниот пат.
Од Градскиот парк до маалските улици
Акцијата не беше ограничена на центарот. Општините организираа сопствени активности на локално ниво, со што чистењето се прошири низ различни делови на градот.
Во Бутел, на пример, биле вклучени ученици, општинската администрација и работници, а активностите биле насочени кон расчистување отпад и уредување јавни површини. Од Општината порачаа дека чистата и уредна животна средина е заедничка одговорност, а не само обврска на комуналните служби.
Слични активности беа организирани и во Ѓорче Петров, каде што во фокусот повторно беа заедничката одговорност и грижата за населбите, парковите и јавните простори. Токму локалниот пристап може да биде еден од клучните елементи за долгорочен успех.
Големиот град не се валка само во центарот. Тој се валка покрај секој контејнер, во секое маало, на секој паркинг, покрај секое игралиште и на секоја зелена површина каде некој ќе одлучи дека отпадот е туѓ проблем.
Училиштата – таму каде што навиката може да почне
Еден од најзначајните аспекти на акцијата е вклучувањето на учениците. Основните и средните училишта биле дел од градската мобилизација, а учениците чистеле училишни дворови и околните зелени површини. Во Чаир, општинските основни училишта се вклучиле во акцијата со ученици и наставници, при што чистењето добило и образовна димензија – младите непосредно да учествуваат во грижата за просторот во кој секојдневно престојуваат.
Тука можеби се наоѓа и најважниот долгорочен потенцијал на целата акција.
Дете кое еднаш со свои раце собира отпад од училишниот двор потешко може следниот ден рамнодушно да фрли пластично шише на истото место. Еколошката култура не се создава само со казни. Таа се создава и со навика, образование и личен пример.
Скопје не може вечно да живее од „генералка“ до „генералка“
Големите акции изгледаат впечатливо. За неколку часа може да исчезнат купишта отпад, да се расчистат тревниците и да се измете она што со недели или месеци се таложело. Но Скопје веќе има искуство со периодични големи чистења. И токму затоа денешната акција отвора едно непријатно, но неопходно прашање:
Што се случува ден потоа?
Во изминатите години градот повеќепати минувал низ масовни генерални чистења, а проблемите со отпадот и дивите депонии повторно се појавувале. Затоа новата акција ќе има вистинска вредност само ако стане дел од поширок систем во кој истовремено ќе функционираат: редовното чистење, доволно контејнери, исправни комунални возила, организирано собирање кабаст отпад, инспекциски надзор, санкции и – можеби најважно – личната одговорност на граѓаните.
Кабастиот отпад – стар проблем покрај контејнерите
Еден од највидливите проблеми во Скопје е кабастиот отпад. Стари кревети, душеци, фотелји, кујнски елементи и остатоци од реновирање често завршуваат покрај контејнерите, на тревници или на импровизирани диви депонии.
Ѓорѓиевски најави дека се подготвува решение со кое на граѓаните би им било овозможено четири пати месечно бесплатно да носат кабаст отпад во „Дрисла“, само со лична карта. Ако биде реализирана, ваквата мерка би можела да отстрани еден од најчестите изговори за неправилно одлагање отпад – трошокот и недостапноста на организирано место за негово оставање.
Со подобрата услуга неизбежно доаѓа и вториот дел од равенката: ако има достапна законска можност за одлагање, тогаш оставањето стар мебел во парк или покрај булевар станува уште потешко оправдливо.
По метлите – доаѓаат казните
Градската власт го отвора и прашањето за посилна инспекциска контрола. Според изјавата на Ѓорѓиевски, во изминатиот период на правни субјекти им биле изречени казни во вредност од повеќе од 80.000 евра поради прекршувања поврзани со отпадот и животната средина. Градоначалникот истовремено оценил дека постојниот систем има ограничувања и повторно ја актуализирал потребата од комунална полиција.
Тука лежи една од најчувствителните точки на целата приказна. Чист град не може да се создаде само со апели. Но не може ниту само со казни. Функционалниот модел подразбира дека граѓанинот прво мора да има реална можност правилно да го одложи отпадот, а потоа да постои и реална веројатност дека за намерното прекршување на правилата ќе следува санкција.
Без првото казната лесно станува репресивна. Без второто правилото станува само препорака.
Нови камиони и илјадници контејнери
Големата еколошка акција се совпадна и со најави за обновување на дел од комуналната инфраструктура. ЈП „Комунална хигиена“ треба да биде засилено со речиси 30 нови возила. Се очекуваат првите 1.100 нови контејнери од вкупно 3.300 набавени, како и ставање во функција на новите камиони.
Ова е важен дел од равенката. Од граѓаните може да се бара повисока еколошка свест, но институциите истовремено мора да обезбедат функционален систем – доволен број садови за отпад, редовно празнење, исправна механизација и брза реакција на критичните точки.
Чистотата на еден град е заедничка обврска, но одговорноста не е идентична. Граѓанинот не треба да фрла отпад каде што не му е место. Комуналниот систем, пак, треба да обезбеди каде отпадот да се фрли и навреме да го отстрани.
Најголемиот успех би бил следната акција да има помалку работа
Денешните фотографии од илјадници луѓе со вреќи и ракавици можат да остават силен впечаток. Најдобрата фотографија би била онаа што можеби никогаш нема да стане вест: чист парк во обичен понеделник.
Контејнер без стар кревет покрај него. Училишен двор без пластика. Булеварско зеленило без лименки и отпушоци. Кеј на кој никој не мора да организира масовна мобилизација за да изгледа уредно.
Токму затоа вистинскиот успех на акцијата од 30 септември нема да се знае денес. Ќе се види по една недела. По еден месец. По шест месеци.
Од акција кон градска култура
Повеќе од 30.000 учесници покажуваат дека Скопје може да мобилизира огромен број луѓе околу една заедничка цел. Тоа е добар почеток. Но почетокот не е исто што и решението. Ако акциите двапати месечно бидат придружени со подобро функционирање на „Комунална хигиена“, нови возила и контејнери, полесно одлагање на кабастиот отпад, активни инспекции, разумни и спроведливи казни и континуирана еколошка едукација, тогаш денешното чистење може да стане нешто повеќе од уште една генералка.
Може да биде почеток на промена во градската култура. Зашто ниту еден град нема доволно метли за да го победи несовесното однесување ако тоа постојано се повторува. И ниту една комунална служба не може да собере толку отпад колку што граѓаните можат да создадат ако заедничкиот простор го чувствуваат како ничиј.
Затоа пораката „Не оставај ѓубре. Остави пример!“ има смисла само ако продолжи да важи и утре – кога камерите, волонтерите и организираната акција ќе ги нема.
