Рудниците повторно ја делат јавноста: едни бараат минералниот потенцијал да се разгледува низ наука, инвестиции и институции, други предупредуваат дека земјоделската котлина не смее да стане простор за високоризични рударски проекти
Просторниот план повторно го отвори старото прашање
Струмичката котлина повторно се најде во средиштето на една од најчувствителните економски, еколошки и развојни дебати во Македонија. Со јавните расправи за Просторниот план на државата до 2040 година, повторно излегоа на површина старите поделби околу рударските проекти во Југоистокот – особено Иловица-Штука и Казандол.
Овојпат расправата има пошироко значење. Не се поставува само прашањето дали ќе се отвори конкретен рудник, туку каков просторен и економски модел ќе биде поставен за регионот во следните децении.
Агенцијата за планирање на просторот го дефинира новиот Просторен план како највисок стратешки документ за долгорочниот просторен развој, организацијата, користењето и заштитата на просторот. Во неговата подготовка се разгледуваат повеќе области – од земјоделството и водите до природните ресурси, климатските промени и развојната инфраструктура.
Тоа значи дека спорот околу рудниците не е маргинално секторско прашање, туку дел од далеку поширока одлука: каква држава сака Македонија да биде и кои ресурси ќе ги смета за приоритетни.
„И здравје и работа“: Развојот не треба однапред да се прогласува за опасност
Иницијативата „И здравје и работа“ настапува од позиција дека минералниот потенцијал не треба однапред да биде исклучен од развојните планови на земјата.
Според нив, рударството може да стане еден од столбовите на идниот економски развој, особено во услови кога бакарот и другите критични минерали добиваат сè поголемо глобално економско и геостратешко значење. Нивната главна порака е дека стратешките одлуки не треба да се носат под притисок, туку врз основа на факти, стручни анализи, научна експертиза и институционални процедури.
Од иницијативата посебно нагласуваат дека внесувањето одредена локација во Просторниот план не претставува автоматска дозвола за отворање рудник.
Според нивното толкување, секој конкретен проект и понатаму би морал да мине низ дополнителни процедури, дозволи, еколошки проверки и законски услови. Тие ја застапуваат и тезата дека современото рударство и заштитата на животната средина не мора нужно да бидат спротивставени доколку се применуваат модерни технологии, строги стандарди и одговорно управување со отпадот.
Тоа е став на иницијативата, а не независно утврдена проценка за конкретните проекти Иловица-Штука или Казандол.
Од другата страна – повеќе од 200 приговори
Екоактивистите од Југоисточниот регион имаат радикално поинаква почетна позиција.
Од „Здрава котлина“ најавуваат повеќе од 200 приговори на документот, кои, според нивните најави, ќе опфатат технички, правни, социјални и еколошки аспекти на предвидените решенија за минералните суровини. Тие очекуваат Агенцијата за планирање на просторот поединечно и аргументирано да одговори на забелешките.
Посебно го нагласуваат политичкиот и локалниот момент – фактот дека советите во општините во Струмичко претходно се изјаснувале против рудници и дека отпорот во регионот трае со години. За активистите, централното прашање не е само дали современите технологии можат да го намалат ризикот.
Нивното прашање е подлабоко: дали воопшто е оправдано голем рударски проект да се планира во регион чија економска и општествена препознатливост е силно врзана за земјоделството.
„Земјоделството и рудниците не одат заедно“
И токму оваа формулација стана една од клучните пораки на противниците на рударството во Струмичко.
„Дојче веле“ на 25. септември објави дека отпорот против рудниците во регионот се шири и дека граѓани, активисти и политички партии бараат Иловица-Штука и Казандол да бидат отстранети од Просторниот план до 2040. година.
Во фокусот на нивните аргументи се можните влијанија врз водата, почвата, земјоделското производство и останатите стопански активности.
Од „Здрава котлина“ бараат институциите директно да објаснат како би се управувало со ризиците доколку ваквите проекти останат во планските решенија. Со други зборови, расправата престанува да биде само еколошка, а станува судир меѓу две развојни логики: едната гледа можност во минералните ресурси, инвестициите и новите работни места, другата смета дека економската вредност на плодната земја, водата, земјоделството и долгорочната безбедност на регионот е поважна од неизвесната индустриска добивка.
Просторниот план не е дозвола – но не е ниту безначаен документ
Една од најважните точки што мора да се разграничи во јавната дебата е правното и практичното значење на Просторниот план.
Точно е дека самото внесување на одредена локација во еден стратешки просторен документ не значи дека веќе е издадена дозвола за експлоатација. Но исто така е точно дека Просторниот план не е симболичен документ без последици.
Агенцијата го определува како највисок стратешки документ што ја дефинира долгорочната организација, намена, користење и заштита на просторот, а неговите решенија понатаму се разработуваат преку планови и друга планска документација. Оттука, разбирливо е зошто и двете страни му придаваат толкава важност.
За поддржувачите на рударството – внесувањето на минералниот потенцијал значи да не се затвори однапред можноста за иден развој. За противниците – неговото внесување значи дека државата остава отворена врата за идни проекти кои тие ги сметаат за несоодветни за регионот.
Пет локации ја проширија дебатата и на национално ниво
Дебатата веќе не се однесува само на Струмица. Во јавноста беа посочени и други потенцијални рударски локации – Плавица, Кадиица и Луке, покрај Иловица-Штука и Казандол. Темата прерасна и во политички спор меѓу власта и опозицијата, со спротивставени оценки за тоа дали рударството претставува развојна можност или закана за здравјето, земјиштето и водите.
Поради политизацијата уште поважно е да се направи разлика меѓу политички став и утврден факт.
Ниту тврдењето дека секој нов рудник автоматски ќе донесе економски просперитет, ниту тврдењето дека секој рударски проект неизбежно ќе ја уништи целата земјоделска котлина може да се прифати без конкретна анализа на технологијата, локацијата, водниот режим, отпадот, ризиците и економските ефекти.
Иловица има и сложена правна историја
Случајот Иловица дополнително ја усложнува дебатата поради долгогодишните управни и судски постапки. Во јуни годинава повторно се отвори прашањето за концесиите по одлука на Вишиот управен суд поврзана со нивното спојување, што повторно предизвика реакции од екоактивистите. Тоа покажува дека темата не може да се сведе само на новиот Просторен план. Во неа се испреплетени просторната политика, концесиските права, судските одлуки, животната средина, локалната самоуправа и економската политика.
Најважното прашање е – што точно добива регионот?
Во јавната дебата често се зборува за „развој“, но далеку поретко тој поим се расчленува. Доколку се разгледува рударски проект, јавноста има право да знае колкава би била реалната инвестиција, колку директни и индиректни работни места би се отвориле, каков би бил уделот на домашните компании, колкави приходи би оствариле државата и општините и колкав дел од економската корист би останал во самиот регион.
Истовремено, мора да постојат проверливи проценки за влијанието врз водата, воздухот, земјоделското земјиште и здравјето, како и јасни одговори за тоа кој ќе ги покрива трошоците во случај на еколошка штета.
Тоа се прашања што не може да ги замени ниту политички слоган, ниту промотивна кампања, ниту активистичка парола. Водата може да биде поважна од рудата За земјоделски регион како Струмичко, водата не е само еколошка категорија. Таа е економски ресурс. Од нејзината достапност и квалитет зависат земјоделското производство, приносите, безбедноста на храната и егзистенцијата на голем број семејства.
Затоа секоја сериозна анализа на рударски проект во таков регион мора особено детално да ги разгледува површинските и подземните води, можните промени во хидролошкиот систем и управувањето со отпадните материјали. Тоа се токму областите на кои укажуваат противниците на рудниците.
И минералите стануваат стратешки ресурс
На другата страна од равенката стои една глобална промена. Бакарот и повеќе други минерали стануваат сè позначајни за електрификацијата, енергетската транзиција, електричните возила и изградбата на нова енергетска инфраструктура. Оттаму произлегува и аргументот на „И здравје и работа“ дека државата не треба автоматски да го отфрла својот минерален потенцијал, туку да утврди под кои услови и со какви стандарди тој би можел да се користи.
Тоа, сепак, не го решава конкретниот спор. Глобалната важност на бакарот сама по себе не одговара на прашањето дали конкретен проект во конкретна котлина е прифатлив.
Науката не значи само геологија
Кога во јавноста се повикува на „науката“, важно е и да се каже која наука. За проект од овој тип не е доволно само геолошки да се потврди дека рудата постои и дека може економски да се експлоатира. Потребни се хидролошки, хидрогеолошки, агрономски, здравствени, еколошки, економски и социјални проценки.
Токму Просторниот план треба да ги усогласува различните интереси во користењето на просторот, а самата Агенција во подготовката на документот посочува дека пред неа стои задача да се најдат прифатливи плански решенија за различните засегнати страни.
Затоа вистинската стручна расправа не може да биде еднодисциплинарна.
Кој ќе го носи ризикот?
Постои уште едно прашање што често останува во втор план.
Доколку инвестицијата успее, користа ја делат инвеститорот, државата, локалната економија и вработените. Но ако се случи штета – кој го носи долгорочниот ризик? Земјоделецот што ја обработува земјата? Општината? Државата? Компанијата? И какви финансиски гаранции постојат за санација на последиците децении по завршувањето на експлоатацијата?
Без јасни одговори на овие прашања, зборовите „одржливост“ и „одговорност“ остануваат само декларативни.
Струмица е тест и за институциите
На крајот, расправата за рудниците е и тест за институционалната зрелост на државата. Екоактивистите најавуваат дека нивното дејствување нема да заврши со приговорите и дека ќе продолжат со други постапки доколку нивните аргументи не бидат разгледани. „И здравје и работа“, пак, инсистира дека одлуките треба да се носат преку институциите, со експертиза и без притисок.
Двете позиции во една точка сепак се допираат: конечната одлука треба да биде образложена. Тогаш ќе се види квалитетот на процесот. Не е доволно институциите само да кажат „да“ или „не“. Ќе треба да објаснат зошто.
Меѓу рудата и земјата нема лесен избор
Струмичко денес стои меѓу два вида природно богатство. Под земјата има минерали. Над земјата има плодна почва, вода, земјоделство и населби кои со генерации живеат од нив.
Задачата на државата не е однапред да прогласи кое од тие богатства е повредно, туку да покаже со проверливи податоци какви се користите, ризиците и алтернативите.
Затоа централното прашање не треба да биде кој е погласен во расправата, туку кој може да покаже посилни докази.
Уште поважно: дали конечната одлука ќе ја заштити јавната корист и по десет, дваесет или педесет години.
