Филозофскиот филмски фестивал не е место каде филмот само се прикажува. Тој е еден од ретките културни простори кај нас каде филмот се гледа како прашање: што прави сликата со човекот, што прави монтажата со мислата, што останува од слободата кога светот околу нас почнува да личи на постојано паѓање без сигурно дно.
Затоа финалните денови на 16. издание на фестивалот имаат посебна тежина. Од една страна официјалната селекција на краткометражни филмови во МКЦ ја отвора вратата за млади, компактни и често немирни филмски форми. а од друга затворањето со последното филмско парче на Жан-Лик Годар ја носи онаа ретка фестивалска ситуација во која киното станува и завршна мисла, и автопортрет, и тивок разговор со смртноста.
Фестивал под мотото „Слобода во слободен пад“
Годинешното, 16. издание на Филозофскиот филмски фестивал се одржаа од 21 до 28 мај во Младинскиот културен центар во Скопје, под мотото „Слобода во слободен пад“. Официјалната програма вклучува долгометражна и краткометражна селекција, есеј филмови, ревијална и придружна програма, како и разговори со гости, теоретичари и филмски познавачи.
Ова мото не е само фестивалска фраза. Тоа добро ја опишува културната состојба на времето: слободата формално е присутна, но често изгледа како да ја губи тежината, насоката и одговорноста. Филмот, особено кога е поставен во дијалог со филозофијата, може да го направи она што јавниот говор ретко го прави – да покаже дека слободата не е само право да избереш, туку и способност да разбереш во што си фрлен.
Фестивалот, како што стои во неговото официјално претставување, е единствен во Македонија и регионот што работи на крстопатот меѓу филозофијата и филмот, со идеја филмот да провоцира филозофска размисла и да поттикнува критичка и креативна мисла кај публиката. Токму тоа го прави ФФФ повеќе од филмска програма: тој е мала школа на гледањето.
Седум кратки филма како вежба во концентрирана мисла
Седум кратки филма од официјалната селекција беа најавени за проекција во Младинскиот културен центар во Скопје, во рамките на 16. Филозофски филмски фестивал. Во целата краткометражна селекција фестивалот годинава опфаќа 15 филмови, избрани од селекторот д-р Дејан Здравков, со копродукции и автори поврзани со 24 земји – од Канада, Шпанија, Хрватска и Србија, до Бразил, Кина, Аргентина, Франција, Грција, Македонија и Хаити.
Краткиот филм е посебна дисциплина на мислата. Тој нема простор за објаснување, нема комфор на широк романескен развој, нема време да се оправдува. Во неколку минути мора да создаде свет, конфликт, атмосфера и удар. Затоа краткометражната програма на ваков фестивал не е „помала“ програма. Таа често е најчистиот лабораториски простор во кој се гледа што може филмскиот јазик кога е ослободен од наративна инерција.
Во контекст на Филозофскиот филмски фестивал, овие кратки форми не се само мали приказни. Тие се прашања со слика, звук и ритам. Добриот краток филм не мора да нè убеди дека гледаме „голема тема“; доволно е да нè натера по завршувањето да се почувствуваме како нешто во нашето гледање да се поместило.
Годар како последен гест на фестивалот
Затворањето на фестивалот е врзано со прогласувањето на добитниците на наградите „Златен був“ за најдобар долгометражен и краткометражен филм од жирито и од публиката, како и со специјалното признание „Стефан Сидовски-Сидо“. Вечерва програмата го носи и последното филмско дело на Жан-Лик Годар – „Сценарија“, заедно со придружното „Експозе“.
Официјалната фестивалска најава преку Филозофското друштво на Македонија наведува дека „Сценарија“ од 2024. година, продукција Франција/Јапонија, е дел од придружната програма и дека токму овој краток филм е последниот што го снимил Годар.
Во програмската белешка на Канскиот фестивал за „Експозе за филмот што го најавува филмот ’Сценарија‘“ стои дека во октомври 2021. година Годар ја претставил својата идеја за „Сценарио“ како шестделен филм што ги комбинира неподвижните и подвижните слики, некаде меѓу читањето и гледањето. Продуцентската страница на Écran noir productions ги наведува „Сценарија“ како 18-минутен филм и „Експозе“ како 36-минутно дело, и двете од 2024 година, Франција/Јапонија.
Последен филм, но не и затворена мисла
Да се каже „последниот Годар“ звучи како крај, но кај Годар крајот никогаш не бил едноставен. Тој беше режисер што постојано го преиспитуваше самиот филм: сликата, зборот, звукот, цитатот, политиката, љубовта, распадот, историјата на киното. Затоа „Сценарија“ не треба да се очекува како класично збогување, туку како последен чин на еден автор кој цел живот не дозволуваше филмот да се смири во удобна форма.
Според најавите за затворањето, „Сценарија“ и „Експозе“ се читаат како кинематографски тестамент, како двоен проект што ги брише границите меѓу филмот, визуелната уметност и филозофијата. Тоа е речиси идеално совпаѓање со суштината на ФФФ: филм што не бара само публика, туку соговорник.
Годар одамна не е само име од историјата на францускиот нов бран. Тој е прашање што се повторува секогаш кога филмот сака да биде повеќе од индустрија: дали сликата може да мисли, дали монтажата може да филозофира, дали киното може да ја разниша навиката со која ја гледаме стварноста. Тука Филозофскиот филмски фестивал ја добива својата најсилна смисла – не како свечена проекција за мал круг посветени, туку како јавна вежба во поинакво гледање.
„Златен був“ и локалната вредност на фестивалот
Фестивалот ги доделува наградите „Златен був“ од стручното жири и од публиката во официјалните селекции на долгометражни и краткометражни филмови. Годинешното интернационално жири го сочинуваат Габриеле Зиндлер од Австрија, Адријано Ерколани од Италија и Катерина Колозова од Македонија.
Но вистинската вредност на ФФФ не е само во наградите. Таа е во континуитетот. Во земја каде културните настани често зависат од кратки циклуси на поддршка, ентузијазам и административна издржливост, шеснаесеттото издание веќе значи институционална меморија. Фестивалот создава публика што не оди во кино само за да „изгледа филм“, туку за да влезе во разговор со него.
Таквите настани се важни затоа што ја чуваат културната способност на градот да мисли јавно. Не гласно, не декларативно, не со лозунг, туку преку темнината на салата, преку туѓ кадар, преку непријатно прашање што останува и по крајната шпица. Понекогаш токму таму – во тишината по проекцијата – започнува најдобриот дел од фестивалот.
Киното како мисла што останува по сликата
Во една фестивалска недела може да се видат многу филмови, но ретко се добива јасна уредничка линија: кратки филмови што ја проверуваат концентрацијата на современиот автор, долгометражни селекции што ја отвораат човечката и политичката драматика на времето, и последен Годар како потсетник дека филмот никогаш не бил само уметност на гледањето, туку и уметност на сомнежот.
Затворањето на 16. Филозофски филмски фестивал затоа не е само крај на програма. Тоа е мал културен настан со голема симболика: во време кога сликите нè напаѓаат од сите страни, некој сè уште инсистира дека треба да ги гледаме побавно, поточно и поодговорно. А тоа, во една епоха на визуелна бучава, е речиси филозофски чин.
