Иловица – Штука повеќе не е само спор околу една концесија. Таа стана тест за тоа дали државата знае да го разликува правото од изговорот, јавниот интерес од инвестицискиот притисок и судската постапка од политичката одговорност. Кога локалната заедница десет години предупредува дека рудникот е закана за Струмичката котлина, тогаш секоја нова институционална двосмисленост не изгледа како правна нијанса, туку како повторно отворање на истата стара рана.

По состанокот во Струмица на 27. јуни годинава, група еколошки организации и иницијативи испратија заедничко барање до Владата: концесиите за рудникот „Иловица – Штука“ да се поништат, а не да се враќаат во повторна постапка. Во барањето организациите се повикуваат на член 54 од Законот за минерални суровини, според нивното толкување, бидејќи рокот за барање дозвола за експлоатација кај металични минерални суровини бил четири години, а концесијата е од 2012 година.

Рокот како суштина, не како техничка формалност

Клучната поента на екоорганизациите е едноставна: рокот не е украс во закон, туку граница по која државата мора да постапи. Тие тврдат дека на 21. јули 2016. година, последниот законски ден, „Еуромакс“ поднел барање за дозвола, а денес, десет години подоцна институциите не можат да ја третираат целата работа како отворена административна можност без крај. Во нивниот став прашањето не е дали Владата може да одложи, префрли или препрати, туку дали конечно ќе донесе одлука што ќе ја затвори политичката и општествената тензија.

Овој спор е особено чувствителен затоа што не се води во празен простор. Станува збор за регион што живее од земја, вода, земјоделство, локална економија и силна врска со пределот. За луѓето од Струмичката котлина рудникот не е апстрактна инвестициска ставка, туку можност за длабока промена на животниот простор. Затоа и зборовите „повторна постапка“ таму звучат поинаку отколку во кабинетска белешка: како нов круг неизвесност.

Судската одлука не ја укинува политичката одговорност

Вишиот управен суд ја поништи одлуката за престанок на концесијата за „Иловица“, а Владата соопшти дека станува збор за конечна судска одлука што е должна да ја почитува; истовремено наведе дека е наследена правна состојба и дека економскиот раст и инвестициите не смеат да бидат на штета на здравјето, природните ресурси и животната средина.

Токму тука почнува суштинскиот проблем. Почитувањето судска одлука е обврска на секоја власт. Но судската одлука не е политички алиби. Ако судот ја враќа постапката во институционален тек, Владата не смее да се однесува како да нема избор, став, одговорност и мандат. Во случај како Иловица, каде јавниот отпор е долг, масовен и локално вкоренет, секоја владина формулација што личи на „мораме така“ ќе биде прочитана како бегство од одлука.

Еколошките организации бараат трајно поништување на концесиите, а во посебен текст го објави и ставот на Крум Велков дека одлуката за враќање на концесиите е нелегитимна и коруптивна.  Ова не значи дека една квалификација сама по себе ја решава правната страна на случајот, но покажува колку ниско е падната довербата меѓу граѓанскиот сектор и институциите.

Иловица како мерка за довербата во државата

Потписници на заедничкото барање се „Еко-долина“ и „Ја штитам Беласица“ од Ново Село, „Здрава котлина“ и „Спас за Струмичка котлина“ од Струмица, „Зелена народна стража“ од Скопје, „Спас за Гевгелија“ и „Чејнџмејкерс фор ал“ од Гевгелија и „Спас за Прилеп“ од Прилеп. Нивниот став е дека Владата има правни основи, механизми и јавна поддршка да ги поништи концесиите, а не да дозволи процесот да продолжи како да не постоел цел еден општествен отпор.

Тоа е моментот во кој Иловица излегува од рамката на локален рударски случај. Таа станува прашање за тоа како Македонија управува со природните ресурси. Дали концесијата е само договор меѓу државата и компанијата, или е обврска пред луѓето што живеат таму? Дали минералната суровина е поважна од водата? Дали инвестицискиот интерес може да се мери без цената на јаловишта, прашина, ризик и долгорочна еколошка неизвесност?

Panoptikum веќе пишуваше дека Иловица не е само рудник, туку судир меѓу државата и Струмичката котлина, а поширокиот контекст е разработен и во текстот „Рудничките капацитети на Македонија: богатството под земјата и прашањето над неа“. Прашањето, значи, не е дали Македонија има рудни потенцијали. Има. Прашањето е дали има институционална зрелост да одлучува кога рудникот е развој, а кога ризик што не смее да се прифати.

Опасната логика на „повторно ќе видиме“

Најлошото можно решение за Иловица би било продолжување на институционалната магла. Ниту граѓаните добиваат сигурност, ниту компанијата добива јасна рамка, ниту државата покажува дека знае да владее со процесот. Во таква состојба, секој документ станува сомнителен, секоја седница се чита како притисок, секоја судска одлука како заднинска врата, а секоја изјава на Владата како обид да се преживее денот.

Еколошките организации најавуваат дека, ако нема одлука во полза на нивното барање, ќе повикаат на поширок граѓански и еколошки отпор. „Здрава котлина“ претходно порача дека „рудник нема да има“ и најави отпор од локалното население. Тоа е сериозен сигнал, не затоа што улицата треба да ја замени институцијата, туку затоа што институцијата одамна не успева да ја убеди јавноста дека работи во нејзин интерес.

Иловица бара одлука што ќе биде правно издржана, политички јасна и морално читлива. Владата не може да го реши овој случај со административно криење зад процедура. Рудникот може да биде економски проект на хартија, но за луѓето што живеат под Огражден тој е прашање на воздух, вода, земја и иднина. Држава што не го разбира тоа, не управува со ресурси – управува со недоверба.