Светската економија засега успева да избегне глобална рецесија, но не и новите инфлациски ризици. Најновите процени на Организацијата за економска соработка и развој – ОЕЦД – покажуваат дека глобалниот раст ќе продолжи и во 2026. година, но во услови на повисоки цени на енергијата, скапи кредити и зголемена неизвесност. ОЕЦД прогнозира глобален економски раст од 2,9% во 2026. година, а во 2027 година благо забрзување до околу 3%.
На прв поглед бројките покажуваат релативна стабилност. Но зад нив се крие многу посложена слика: инфлацијата повторно се засилува, енергетските пазари се нестабилни, а централните банки сè уште немаат простор за брзо враќање кон евтини пари.
Инфлацијата повторно станува централниот проблем
Најголемото предупредување во новите прогнози на ОЕЦД се однесува токму на инфлацијата. Во земјите од Г20 се очекува таа да се зголеми од околу 3,4% во 2025. година на приближно 4,1% во 2026., пред постепено да почне да се намалува во 2027. година. Тоа значи дека враќањето кон стабилни и ниски стапки на инфлација ќе биде потешко и побавно отколку што се очекуваше.
Причините повторно треба да се бараат пред сè во енергетиката. Повисоките цени на нафтата и природниот гас, геополитичките тензии и можните нарушувања во производството и транспортот на енергенти можат брзо да ги зголемат производствените и транспортните трошоци. А кога тие растат, притисокот постепено стигнува и до крајниот потрошувач.
Нов бран поскапувања?
Прашањето кое сè почесто се поставува е дали светот се наоѓа пред нов бран поскапувања. Одговорот не е едноставен. Не значи дека секој производ автоматски ќе поскапи, ниту дека светската економија нужно ќе го повтори инфлацискиот шок од претходните години. Но ризикот постои.
Кога растат цените на горивата, струјата, природниот гас и транспортот, компаниите се соочуваат со поголеми трошоци. Дел од нив можат да ги апсорбираат, но дел најчесто се пренесуваат врз малопродажните цени. На тој начин енергетската инфлација постепено може да се прелее врз храната, индустриските производи и услугите.
Европа меѓу слаб раст и повисоки цени
Европската економија останува особено чувствителна на енергетските шокови. ОЕЦД очекува еврозоната во 2026. и во 2027. година да остварува раст од околу еден процент годишно. Тоа е значително послаб ритам од глобалниот просек. Во исто време повисоките енергетски цени можат да ја одржат инфлацијата над посакуваното ниво подолг период.
Така Европа повторно се соочува со незгодна економска комбинација: слаб раст, високи трошоци и ограничен простор за силно намалување на каматите.
САД: каматите остануваат важен фактор
Американската економија и натаму покажува поголема отпорност од европската. ОЕЦД очекува раст од околу 2,2% во 2026. година, поддржан меѓу другото и од големите инвестиции во технологијата, вештачката интелигенција и дата-центрите. Aмериканските Федерални резерви, пак, остануваат соочени со истиот основен проблем: како да ја намалат инфлацијата без премногу да ја забават економијата.
Во септември 2026. година ФЕД ја зголеми референтната каматна стапка за 0,25% на распон од 3,75% до 4%. ОЕЦД во своето основно сценарио предвидува можност за уште едно затегнување на американската монетарна политика до крајот на годината. Важно е да се направи разлика: тоа е проекција на ОЕЦД, а не однапред донесена одлука на Федералните резерви.
Вештачката интелигенција го поддржува растот
Еден од најинтересните елементи во новата глобална економска слика е улогата на вештачката интелигенција. Огромните инвестиции во ВИ, дата-центри, компјутерска инфраструктура и производство на напредни чипови веќе стануваат значаен извор на економска активност. Особено во САД технолошките инвестиции помагаат да се амортизираат дел од негативните ефекти од високите камати и поскапата енергија.
И во Азија, производството на технолошки компоненти и опрема останува важен мотор на глобалната трговија. Но и тука постои ризик. Доколку огромните вложувања во вештачката интелигенција не ги донесат очекуваните приходи и продуктивност, финансиските пазари би можеле да се соочат со посериозни корекции.
Кина постепено забавува
Кинеската економија, долгогодишен двигател на глобалниот раст, исто така влегува во период на поумерена експанзија. ОЕЦД предвидува раст од околу 4,5% во 2026. година, а во 2027. година дополнително забавување. Тоа и натаму е висока стапка според европските стандарди, но е далеку под темпото на кое светот беше навикнат во претходните децении.
Забавувањето на Кина е важно затоа што помалата кинеска побарувачка може да се одрази врз светската индустрија, трговија, суровините и извозно ориентираните економии.
Скапите пари стануваат долгорочен проблем
Инфлацијата не е единствениот предизвик. Светот постепено влегува во период во кој капиталот повторно има висока цена. Високите каматни стапки значат поскапо задолжување и за владите, и за компаниите, и за граѓаните. Државите плаќаат повеќе за сервисирање на јавниот долг. Компаниите потешко финансираат нови инвестиции. Граѓаните се соочуваат со поскапи станбени и потрошувачки кредити.
Така високите камати сами по себе стануваат фактор што го ограничува економскиот раст.
Централните банки пред тешка дилема
Токму тука се наоѓа најголемата дилема на монетарната политика. Ако централните банки премногу брзо ги намалат каматите, можат повторно да ја поттикнат инфлацијата. Ако ги задржат високи предолго, можат дополнително да ја намалат потрошувачката, инвестициите и економскиот раст. Тоа е тесен простор за маневрирање, особено ако енергетските цени останат високи.
Следните месеци затоа ќе бидат важни не само поради одлуките на ФЕД и Европската централна банка, туку и поради движењето на цените на нафтата и природниот гас.
Што значи ова за Македонија?
Македонија не може да остане изолирана од ваквите глобални движења. Како мала и отворена економија, земјата е чувствителна на цените на енергијата, увозната инфлација и економската состојба кај главните трговски партнери.
Првиот ризик е директен – поскапа енергија. Ако растат цените на нафтата, гасот и горивата, растат транспортните и производствените трошоци и кај домашните компании. Вториот ризик е европскиот раст. Голем дел од македонската индустрија и извоз се поврзани со европските пазари. Ако побарувачката во Европа остане слаба, тоа може да се почувствува и врз производството и извозот од Македонија. Третиот ризик се каматите. Ако глобалните и европските каматни стапки останат повисоки подолг период, и цената на капиталот во регионот ќе остане релативно висока.
Неизвесноста станува новата економска нормала
Новите прогнози на ОЕЦД не најавуваат глобална економска катастрофа. Напротив, основното сценарио останува позитивно – светската економија продолжува да расте. Но растот е послаб, поскап и многу понеизвесен.
Геополитичките кризи, енергетските пазари, каматните стапки и технолошките инвестиции стануваат меѓусебно поврзани фактори што можат многу брзо да ја променат економската слика.
Светот избегна рецесија, но не и проблемите
Добрата вест е дека глобалната економија досега покажа значителна отпорност. И покрај војните, геополитичките тензии, трговските ограничувања и енергетските шокови, светското производство продолжува да расте. Лошата вест е дека цената на тој раст станува поголема.
Инфлацијата повторно создава притисок врз животниот стандард, каматите остануваат високи, а владите имаат сè помал простор за нови големи пакети финансиска поддршка.
Затоа клучното економско прашање во следниот период нема да биде само дали светот ќе продолжи да расте, туку и колку ќе чини тој раст за компаниите, државите и граѓаните.
