Денеска пристигнаа две економски вести што лесно се претвораат во политички слоган. Јавниот долг во вториот квартал се намалил на 58,8% од бруто-домашниот производ, а просечната каматна стапка на кредитите во јуни паднала на 4,67%. Преведено на јазикот на власта: задолжувањето е под контрола, кредитите поевтинуваат, економијата се движи во добра насока.
Бројките навистина се подобри. Тоа не треба ниту да се негира, ниту да се омаловажува. Проблемот почнува кога мало позитивно поместување се претставува како доказ дека најтешките прашања се веќе решени. Намалување на долгот за една десетинка и пад на просечната камата за неколку стотинки покажуваат насока, не економски пресврт.
За да се види колку е цврст официјалниот оптимизам, бројките мора да се читаат заедно: јавниот долг со буџетскиот дефицит, отплатата на старите обврски со новото задолжување, капиталните инвестиции со нивната реализација, а просечната камата со конкретните услови што банките им ги нудат на граѓаните и компаниите.
Долгот е понизок, но разликата е тенка
Според објавените податоци на Министерството за финансии, јавниот долг на крајот од вториот квартал изнесувал 10,726 милијарди евра, односно 58,8% од БДП. Во однос на претходниот квартал е намален за 21 милион евра или за 0,1 процентен поен.
Споредбата со претходните години изгледа поубедливо. Односот на јавниот долг кон БДП е понизок за 2,6 процентни поени во споредба со крајот на 2024. година и за 0,6 процентни поени во споредба со крајот на 2025. година. Државниот долг, кој е потесна категорија од јавниот, на 30. јуни изнесувал 9,432 милијарди евра или 51,7% од БДП.
Сето тоа е подобро отколку долгот да расте. Сепак, квартално намалување од 21 милион евра е скромно во однос на вкупната обврска од над 10,7 милијарди евра. Едно поголемо повлекување заем, послаб економски раст или нов буџетски притисок лесно може да го смени движењето во следниот квартал.
Дополнително, односот долг-БДП не зависи само од долгот, туку и од вредноста на номиналниот БДП. Процентот може да се намалува и кога економијата номинално расте под влијание на повисоки цени, додека апсолутниот товар, каматните плаќања и потребите за рефинансирање остануваат високи. Токму затоа една економија не станува автоматски посилна само затоа што процентот се поместил под психолошката граница од 60%.
Паноптикум веќе ја отвори оваа дилема во анализата за новото задолжување од 260 милиони евра: суштинското прашање не е само дали државата може да позајмува, туку по која цена го прави тоа, за што ги користи парите и каква вредност останува по нивното трошење.
Отплатата на еврообврзницата е дисциплина, не исчезнување на долгот
Во вториот квартал биле исплатени повеќе од 300 милиони евра за сервисирање дел од еврообврзницата во вкупен износ од 700 милиони евра, издадена во 2020. година. Поголемиот дел од обврската, според Министерството, бил сервисиран во првиот квартал.
Навременото плаќање е важна фискална обврска. Држава што не ги сервисира долговите ја губи довербата на кредиторите, а недовербата подоцна се плаќа со повисоки камати и потешки услови. Но отплата на доспеана обврска не значи автоматски и трајно намалување на долговниот товар.
За вистинска оценка треба да се знае со кои средства е извршена отплатата, колкав дел е покриен од буџетските приходи, колкав од ново задолжување и како се менуваат роковите и каматите на преостанатите обврски. Рефинансирањето само по себе не е неодговорно. Тоа е вообичаен дел од управувањето со јавниот долг. Разликата меѓу разумна и ризична политика е во цената, рокот и намената.
Долг од 58,8% од БДП може да биде одржлив ако економијата расте, приходите се стабилни, а позајмените пари создаваат инфраструктура, производство и поголема продуктивност. Истиот процент станува опасен ако дефицитите остануваат високи, проектите доцнат, а новите кредити служат за покривање стари слабости.
Ребалансот ги зголеми развојниот аргумент и сметката
Вториот дел од официјалниот оптимизам се темели врз капиталните инвестиции. Со усвоениот ребаланс на Буџетот за 2026. година капиталните расходи се зголемени за 5,8 милијарди денари и се проектирани на околу 46 милијарди денари. Тоа е за 14,3% повеќе од првичниот план.
Истовремено, буџетскиот дефицит е зголемен на 46,3 милијарди денари, односно 4,1% од БДП. Вкупните приходи се ревидирани на 379,5 милијарди денари, а расходите на 425,8 милијарди денари. Образложението на Владата е дека повисокиот дефицит главно ќе финансира инфраструктура и проекти што треба да создадат економска вредност.
Таквата политика може да биде оправдана. Дефицит што финансира функционални патишта, железници, енергетска инфраструктура, училишта, болници или водоводи не е ист со дефицит потрошен за непродуктивни расходи. Но развојната природа на еден буџет не се докажува со називот на ставката, туку со резултатот.
Во првата половина од годинава биле реализирани 19,4 милијарди денари капитални расходи, што е за 53,5% повеќе од истиот период минатата година. Во однос на новиот годишен план од околу 46 милијарди денари, тоа е нешто повеќе од 42%.
Растот во однос на претходната година е позитивен, но не е гаранција дека целиот план ќе биде исполнет квалитетно и навреме. Македонија долго живее со истиот буџетски парадокс: секоја година капиталните инвестиции се претставуваат како мотор на развојот, а на крајот јавноста повторно пресметува колку проекти останале во постапка, колку средства биле префрлени и колку реализацијата била забрзана во последните месеци.
Поширокиот контекст е разработен и во анализата на Паноптикум за поголемиот дефицит и капиталните инвестиции во ребалансот. Буџетската табела може да покаже амбиција, но само завршениот проект покажува капацитет.
Каматите паѓаат, но не секој нов кредит е поевтин
Втората добра вест доаѓа од статистиката на Народната банка. Во јуни просечната каматна стапка на вкупните кредити изнесувала 4,67%. На месечно ниво е намалена за 0,02 процентни поени, а на годишно за 0,36 процентни поени.
Кај домаќинствата просечната каматна стапка на вкупните кредити се спуштила на 5,02%, што е годишно намалување од 0,42 процентни поени. Кај компаниите просечната стапка изнесувала 4,31%, со годишен пад од 0,31 процентен поен.
Тоа е реално олеснување, особено за дел од постојните кредитокорисници чии договори се поврзани со променливи каматни стапки. Но кај новоодобрените кредити сликата е помалку едноставна.
Просечната каматна стапка на новоодобрените кредити за домаќинствата во јуни изнесувала 4,71% и била повисока за 0,07 процентни поени во однос на мај и за 0,02 процентни поени во однос на јуни минатата година. Кај новите корпоративни кредити стапката изнесувала 4,25%, со минимално месечно зголемување од 0,03 процентни поени.
Затоа насловот „кредитите поевтинуваат“ е точен за вкупното кредитно портфолио, но не и за секој човек или компанија што денес влегува во банка. Кредитокорисникот не зема статистички просечен кредит. Тој добива конкретна понуда со фиксен и променлив каматен период, провизии, трошоци за обработка, осигурување, обезбедување и договорни услови.
За граѓанинот е поважна ефективната цена на кредитот од просечната стапка во соопштението. Намалување од неколку стотинки е добредојдено, но тешко може само по себе да го промени семејниот буџет ако главнината е висока, рокот е долг или останатите животни трошоци растат.
Официјалниот оптимизам има основа, но нема завршен доказ
Во податоците има три позитивни движења: јавниот долг е малку понизок, просечните каматни стапки се намалуваат, а капиталните расходи во првото полугодие се повисоки од минатогодишните. Тоа е доволно за внимателен оптимизам. Не е доволно за прогласување економска победа.
Долгот треба да се намалува во повеќе последователни квартали, без притоа старите обврски само да се заменуваат со поскапи нови. Капиталните расходи треба да станат завршени и функционални проекти, а не само поголема ставка во ребалансот. Падот на каматите треба да се почувствува и во новите кредитни понуди, особено кај домаќинствата и малите компании.
Официјалните изјави често ја мерат економијата преку споредба со претходниот квартал или со послаба претходна година. Граѓаните ја мерат поинаку: преку платата што останува по плаќањето на ратата, преку работното место, преку цената на домувањето, преку јавната услуга и преку инфраструктурата што навистина може да се користи.
Токму затоа расправата за јавниот долг не е само расправа за процент. Таа е расправа за квалитетот на државата. Во текстот за економскиот раст и официјалните тврдења за задолжувањето Паноптикум веќе посочи дека растот на хартија не е исто што и развој кој се чувствува во секојдневието.
Намалувањето на јавниот долг за 0,1 процентен поен е добра вест. Просечна каматна стапка од 4,67% е подобра од повисока стапка. Поголемата реализација на капиталните расходи е охрабрувачка. Секоја од овие бројки, сепак, доаѓа со услов.
Економскиот оптимизам ќе стане убедлив кога помалиот долг нема да биде само поволен сооднос, кога капиталната инвестиција ќе се гледа во завршена инфраструктура, а поевтиниот кредит во полесно платлива месечна рата. Дотогаш бројките даваат причина за надеж – и уште повеќе причини за внимателна проверка.
