Поетската антологија „Илинден во нашите срца“, составена од творби на членови на Литературното друштво „Григор Прличев“ од Сиднеј, беше промовирана на 14 октомври 2026 година во Националната и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“ во Скопје. Настанот го организираа Библиотеката и Агенцијата за иселеништво, отворајќи простор македонското книжевно творештво создадено во Австралија повторно да се сретне со домашната публика.
Промоцијата има значење што го надминува претставувањето на уште една книга. Зад антологијата стои литературна средина што речиси пет децении создава, објавува и го одржува македонскиот пишан збор во една од најоддалечените македонски иселенички заедници. Токму затоа „Илинден во нашите срца“ може да се чита и како документ за една долга културна врска меѓу Македонија и Австралија.
Поезија создадена далеку од Македонија, претставена во Скопје
За Литературното друштво „Григор Прличев“ на промоцијата говореше неговата членка Оливера Јовановска, која го пренесе и обраќањето на претседателот Душан Ристевски. За антологијата говореше проф. д-р Виолета Ачкоска, нејзин рецензент и долгогодишен познавач и поддржувач на културните активности на македонското иселеништво.
Според објавата на Агенцијата за иселеништво, на присутните им се обратија и директорот на НУБ „Св. Климент Охридски“ Јовица Никчевски и директорот на Агенцијата за иселеништво Горан Ангелов. Во нивните обраќања во средиштето беше значењето на творењето на македонски јазик надвор од земјата и неговото пренесување низ генерациите.
Тоа прашање е особено важно кога литературата се создава во иселеничка средина. Јазикот таму не е само средство за книжевен израз, туку и простор во кој се чуваат семејната меморија, културните навики и чувството на припадност. Токму преку книжевноста една заедница може да продолжи да го користи јазикот не само во секојдневната комуникација, туку и како јазик на поезијата, размислувањето и културното паметење.
„Григор Прличев“ – речиси пет децении книжевна работа во Сиднеј
Македонското литературно друштво „Григор Прличев“ е основано во Сиднеј на 31 март 1978 година. Неговата работа е поврзана со литературата, издаваштвото, книжевните средби и негувањето на македонскиот јазик во Австралија. Името што го носи дополнително ја нагласува таа врска со македонската книжевна традиција – со Григор Прличев како една од сложените и големи фигури на македонскиот XIX век.
Во текот на децениите околу друштвото се развива и поширока книжевна активност, со поезија, проза, публикации и литературни средби. Континуитетот е можеби неговата најважна особина. Во услови во кои генерациите се менуваат, а секојдневниот јазик на опкружувањето природно станува доминантен, одржувањето литературна продукција на македонски јазик бара институционална и лична упорност.
Таквата работа се надоврзува на пошироката историја во која книжевноста постојано била еден од просторите на развој и зачувување на македонскиот јазик. Panoptikum веќе пишуваше за развитокот на македонскиот јазик и неговото навлегување во книжевноста и писменоста во XIX век, период во кој токму автори како Прличев стануваат дел од подолгиот процес на создавање книжевна и културна самосвест.
Илинден како поетска тема и меморија
Насловот „Илинден во нашите срца“ ја поставува антологијата во простор во кој историското паметење и личното чувство се допираат. Во иселеничката книжевност ваквите теми често добиваат поинаква тежина: историскиот настан не останува само факт од минатото, туку станува начин да се одржи врската со земјата, јазикот и културното наследство.
Затоа вредноста на една ваква антологија не се мери само со бројот на застапени автори или песни. Нејзината поширока функција е во тоа што покажува дека книжевниот живот на македонски јазик не завршува на географските граници на Македонија. Тој продолжува во Сиднеј, Мелбурн, Торонто и во други средини каде што македонските заедници создале свои културни институции и места за пишаниот збор.
И други современи антологии покажуваат колку поезијата може да биде носител на колективна меморија. Таков пример е и „Скопје 63/63“ – поетска меморија на градот што преживеа, каде стихот станува начин минатото да остане присутно без да се претвори во сув историски запис.
Иселеничко катче во Националната библиотека
Од промоцијата произлезе и една конкретна најава. Директорот на Агенцијата за иселеништво Горан Ангелов најави продолжување на соработката со Националната и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“ и збогатување на нејзиниот фонд со книги од македонски автори што живеат во иселеништво, преку формирање посебно иселеничко катче во библиотечната ризница.
Ако оваа иницијатива се развие систематски, таа може да има вредност што оди подалеку од симболичен гест. Книгите создадени во Австралија, Европа, Канада или САД се дел од македонската книжевна продукција и истовремено сведоштво за животот на јазикот во други општества. Нивното собирање и чување на едно место би создало корисен фонд и за читателите и за идните истражувачи на македонското иселеништво.
Промоцијата на „Илинден во нашите срца“ затоа останува повеќе од книжевна вечер во Скопје. Таа повторно го постави прашањето каде се наоѓа македонската книжевност денес – а еден дел од одговорот очигледно е: и илјадници километри далеку од Македонија, таму каде што македонскиот збор продолжува да се пишува, чита и предава натаму.
